Để ý bố mẹ già đi là ghi lại những thay đổi nhỏ trong việc đi lại, ăn ngủ, nghe nhìn, trí nhớ và tâm trạng, kèm ngày tháng, để so sánh qua từng lần gặp; còn việc kết luận đó là gì thuộc về bác sĩ, nên khi thay đổi kéo dài, nặng dần hoặc xuất hiện đột ngột thì việc của con là đưa bố mẹ đi khám, mang theo những gì đã ghi. Ghi lại không phải để lo trước, mà để khi đi khám, bạn trả lời được câu "từ bao giờ" mà bác sĩ nào cũng hỏi.
Ví dụ giả định: chị K bốn mươi tuổi, sáng Chủ nhật nào cũng đi bộ với bố ở công viên gần nhà. Năm nay chị thấy bố đi được nửa vòng đã xin ngồi nghỉ, năm ngoái bố đi hai vòng. Chị không biết đó là tuổi tác bình thường hay điều gì cần hỏi bác sĩ, và chị bắt đầu ghi lại.
Già đi diễn ra từng chút, nên dễ bỏ qua
Con cái thường không thấy bố mẹ già đi từng ngày, mà bất chợt nhận ra sau một lần về quê hay một dịp đông người: tóc mẹ bạc hẳn, bố nghe tiếng ti vi to hơn, mẹ đứng dậy phải chống tay. Người ở cùng nhà lại càng khó thấy, vì thay đổi diễn ra chậm quá.
Bố mẹ cũng hay giấu những thay đổi này, có khi giấu cả chính mình. Bố bảo "tại đôi giày mới" khi đi chậm. Mẹ bảo "dạo này nhiều việc" khi quên. Không ai muốn thừa nhận mình già, nhất là trước mặt con. Có bà mẹ tập đi lại thật nhanh mỗi lần con về, để con khỏi lo.
Vì vậy cách đáng tin nhất là ghi lại với ngày tháng. Trí nhớ của bạn không so được bố năm nay với bố năm ngoái, nhưng một trang sổ thì so được. Chị K mở trang sổ của bố và bắt đầu ghi mỗi sáng Chủ nhật: đi được mấy vòng, nghỉ mấy lần, có than gì không. Sau hai tháng, chị có một thứ cụ thể để nói với bố và với bác sĩ.
Những thay đổi nên ghi lại
Đây là những điều con cái nhìn thấy được trong sinh hoạt hằng ngày. Bảng chỉ để biết nên để ý gì và ghi thế nào, không phải để tự kết luận bệnh.
| Để ý gì | Ghi thế nào |
|---|---|
| Đi lại: tốc độ, phải vịn, hay vấp, ngại cầu thang | "Chủ nhật 3/11, bố đi nửa vòng nghỉ, vịn ghế khi đứng dậy" |
| Nghe: bật ti vi to hơn, hỏi lại nhiều, không nghe điện thoại reo | "Mẹ hỏi lại ba lần trong bữa cơm, ti vi mức to hơn tháng trước" |
| Nhìn: đọc tin nhắn phải đưa xa, vấp bậc thềm lúc tối | "Bố không đọc được tin nhắn chữ nhỏ, nhờ cháu đọc" |
| Ăn ngủ: ăn ít đi, bỏ bữa, ngủ ngày nhiều, thức đêm | "Mẹ kể ba đêm liền thức dậy lúc hai giờ" |
| Trí nhớ: quên việc vừa làm, hỏi lại một câu nhiều lần, lạc đường quen | "Bố hỏi lại hôm nay thứ mấy hai lần trong buổi sáng" |
| Tâm trạng: ít nói hẳn, dễ cáu, không còn hứng việc từng thích | "Ba tuần nay mẹ không ra vườn, bảo chán" |
Ghi đúng điều mình thấy, không ghi kết luận. Viết "bố hay quên tên cháu" chứ không viết "bố bị lẫn". Bác sĩ cần mô tả, không cần chẩn đoán của con. Và đừng ghi những gì bố mẹ dặn riêng không kể ai, trừ khi đó là chuyện an toàn mà bác sĩ cần biết, khi đó hãy nói với bố mẹ trước rằng con sẽ kể với bác sĩ.
Thay đổi nào cần đưa đi khám sớm
Thay đổi đột ngột. Bố đang bình thường mà bỗng nói khó, méo miệng, yếu một bên tay chân, lú lẫn đột ngột, ngã không đứng dậy được: đó là lúc gọi cấp cứu hoặc đưa đi viện ngay, không chờ ghi chép, không chờ hỏi ý ai.
Thay đổi kéo dài và nặng dần. Ăn ít đi nhiều tuần, sụt cân thấy rõ, mệt kéo dài, ngủ đảo lộn, quên ngày càng nhiều. Không gấp từng giờ, nhưng nên hẹn khám trong thời gian gần, mang theo trang sổ.
Ngã, dù nhẹ. Một lần ngã ở người lớn tuổi đáng được hỏi bác sĩ, kể cả khi bố bảo "có sao đâu". Ghi lại ngã ở đâu, lúc nào, có đập đầu không.
Tâm trạng thay đổi rõ. Bố mẹ buồn bã, thu mình, nói những câu như "sống làm gì nữa" thì cần đưa đi gặp bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý, và có người ở bên bố mẹ nhiều hơn trong thời gian đó.
Thay đổi theo lời bác sĩ đã dặn. Nếu bố mẹ đang điều trị, bác sĩ thường dặn những dấu hiệu cần quay lại khám. Ghi đúng những dấu hiệu đó vào sổ để cả nhà cùng biết.
Nói với bố mẹ thế nào để bố mẹ chịu đi khám
Khó nhất thường không phải là nhận ra, mà là thuyết phục bố mẹ đi khám. Bố mẹ sợ tốn tiền, sợ phiền con, sợ nghe tin xấu, và không thích bị coi là già yếu. Câu "bố già rồi, phải đi khám" gần như chắc chắn bị từ chối.
Nói bằng điều cụ thể và bằng mong muốn của chính bố mẹ: "Bố ơi, con thấy dạo này bố đi bộ hay phải nghỉ, bố đi khám xem sao để còn đi bộ với con được lâu." Câu này gắn việc khám với điều bố thích, không phải với tuổi già.
Với mẹ hay lo tiền: "Mẹ ơi, con đặt lịch rồi, con đưa mẹ đi, khám xong mình đi ăn bún như hồi trước." Đặt lịch sẵn và đi cùng làm mẹ khó từ chối hơn, và biến buổi khám thành một buổi đi chơi với con.
Khi bố mẹ ngại: "Con cũng đi khám định kỳ mà bố, bố đi cùng con một hôm cho vui." Đi khám cùng nhau làm việc khám bớt nặng nề.
Khi bố mẹ đã từ chối một lần, đừng ép trong cùng một cuộc nói chuyện. Nhờ một người bố mẹ nể, như anh cả, người bạn thân của bố, hay chính bác sĩ quen của gia đình, nói thêm một lần. Nhiều ông bố không nghe con nhưng nghe ông bạn cùng đi tập buổi sáng, vì bạn của bố nói như người ngang hàng.
Khi đi khám: mang gì, nói gì
Trang sổ phát huy tác dụng lớn nhất ở phòng khám. Chuẩn bị như sau:
- Trước buổi khám một hai ngày, đọc lại trang sổ, chép ra một tờ giấy ngắn những thay đổi chính, mỗi dòng có ngày tháng.
- Mang theo kết quả khám cũ, đơn thuốc cũ nếu có, để bác sĩ xem. Không tự ghi tên thuốc theo trí nhớ.
- Để bố mẹ tự kể trước, bạn chỉ bổ sung khi bác sĩ hỏi. Bố mẹ là người lớn, cần được nói về sức khoẻ của chính mình.
- Ghi lại lời bác sĩ dặn ngay tại chỗ hoặc ngay khi ra ngoài: cần làm gì, kiêng gì, khi nào tái khám, dấu hiệu nào phải quay lại.
- Về nhà, chép lời dặn vào trang sổ của bố mẹ và báo cho anh chị em những gì cần biết, hỏi ý bố mẹ trước.
Sau buổi khám, việc tiếp theo là theo đúng lời bác sĩ, không tự thêm, không tự bớt. Nếu có điều không rõ, hỏi lại bác sĩ thay vì hỏi người quen hay tra trên mạng.
Đừng quên người đang chăm người kia
Khi bố yếu đi, con cái thường dồn hết sự để ý vào bố, và quên rằng mẹ, người ngày đêm ở cạnh bố, cũng đang già đi cùng lúc. Mẹ thức dậy nhiều lần trong đêm, đỡ bố đứng lên, lo thuốc lo cơm, rồi khi con gọi thì mẹ chỉ kể chuyện của bố. Mẹ không kể mình đau lưng, mình mất ngủ, mình buồn.
Mở hẳn một trang riêng cho người đang chăm. Ghi lại giọng mẹ khi nghe máy, mẹ ngủ được mấy tiếng, lần cuối mẹ ra khỏi nhà đi đâu đó cho riêng mình là khi nào. Hỏi riêng mẹ, lúc bố đã ngủ: "Mẹ ơi, còn mẹ thì sao, dạo này mẹ ngủ được không?" Nhiều bà mẹ nghe câu này xong im một lúc lâu, vì lâu lắm rồi không ai hỏi.
Để ý những dấu hiệu mẹ đang quá sức: hay cáu với bố, khóc khi kể chuyện nhỏ, quên những việc mẹ vốn rất cẩn thận, bỏ bữa vì không có thời gian. Đó không phải mẹ khó tính lên, mà là mẹ đang kiệt. Lúc đó việc của con là tìm cách cho mẹ được nghỉ, dù chỉ một buổi, và nếu mẹ có dấu hiệu sức khoẻ hay tâm trạng đi xuống kéo dài thì đưa cả mẹ đi khám.
Một chi tiết nhỏ: lần nào về, mang theo một món mẹ thích ăn cho riêng mẹ, không phải món cho người ốm. Mẹ sẽ hiểu con nhớ tới mẹ, không chỉ tới bệnh của bố.
Già đi không chỉ là sức khoẻ
Khi bố mẹ già đi, ngoài thay đổi về sức khoẻ còn có những thay đổi về vai trò mà ít ai để ý. Bố không còn được hỏi ý kiến về việc lớn trong nhà. Mẹ không còn nấu cỗ được cho cả họ. Bạn bè của bố mẹ thưa dần. Những thay đổi đó làm bố mẹ buồn không kém đau lưng.
Ghi cả những điều này vào sổ: bố mẹ còn thích làm gì, việc gì bố mẹ còn làm giỏi, ai là bạn của bố mẹ. Rồi tìm cách để bố mẹ vẫn có vai: hỏi bố khi cần quyết chuyện sửa nhà, nhờ mẹ dạy cháu một món ăn, rủ bạn cũ của bố sang chơi. Người lớn tuổi được cần tới thường vui hơn, và đi lại cũng hăng hơn.
Sau một tháng, đọc lại sổ xem điều gì đã đỡ hơn, điều gì nặng thêm. Sau một năm, bạn sẽ có một bức tranh rõ ràng về bố mẹ, không phải để lo, mà để biết mình cần ở bên bố mẹ nhiều hơn vào lúc nào, và những năm này đáng trân trọng tới đâu.
Câu hỏi thường gặp
Bố mẹ đi lại chậm hơn có phải lúc nào cũng cần đi khám không?
Đi chậm dần theo tuổi là chuyện thường gặp. Nhưng nếu thay đổi rõ trong vài tháng, kèm đau, vấp ngã, hay phải vịn nhiều, nên đưa bố mẹ đi khám để bác sĩ xem. Ghi lại để bác sĩ có thông tin so sánh.
Bố mẹ hay quên có phải là dấu hiệu đáng lo không?
Quên chỗ để đồ thỉnh thoảng thì nhiều người cũng bị. Nếu bố mẹ quên ngày càng nhiều, hỏi lại một câu nhiều lần trong buổi, lạc ở chỗ quen, nên ghi lại và đưa đi khám. Chỉ bác sĩ mới kết luận được.
Bố mẹ nhất quyết không chịu đi khám thì làm gì?
Đừng ép trong một lần. Đổi cách nói, gắn việc khám với điều bố mẹ thích, đặt lịch sẵn và đi cùng. Nhờ người bố mẹ nể nói thêm. Nếu có dấu hiệu nguy hiểm đột ngột thì gọi cấp cứu, không chờ đồng ý.
Có nên tự mua thuốc bổ cho bố mẹ khi thấy bố mẹ yếu đi không?
Không nên tự mua. Người lớn tuổi thường đang dùng thuốc khác, tự thêm có thể không hợp. Hỏi bác sĩ đang khám cho bố mẹ trước, và chỉ dùng theo lời bác sĩ dặn.
Con ở xa thì để ý bố mẹ già đi bằng cách nào?
Gọi đều đặn vào cùng khung giờ, nghe giọng và hỏi việc làm trong ngày. Mỗi lần về, dành nửa ngày ở cạnh bố mẹ để nhìn. Nhờ người thân ở gần báo khi thấy điều bất thường, và nói với bố mẹ rằng con có nhờ.