Cách hiểu bố mẹ khi mình đã lớn hiệu quả nhất là hỏi về những năm bố mẹ bằng tuổi mình bây giờ: năm đó bố mẹ ở đâu, làm gì, lo tiền ra sao, đã phải chọn điều gì. Khi đặt mình vào đúng độ tuổi đó, bạn sẽ hiểu vì sao bố mẹ hay tiếc tiền, hay lo xa, hay cứng nhắc ở vài chuyện, những điều hồi nhỏ mình chỉ thấy khó chịu.
Ví dụ giả định: anh B ba mươi hai tuổi, vừa có con đầu lòng, bỗng tự hỏi năm ba mươi hai tuổi bố mình đang làm gì. Anh tính ra đó là năm bố vừa nghỉ việc ở xưởng, nuôi ba đứa con nhỏ. Từ một câu hỏi đó, anh có một buổi chiều ngồi nghe bố kể mà hai mươi năm chưa từng nghe.
Vì sao lớn rồi mới thấy mình chưa hiểu bố mẹ
Hồi nhỏ, bố mẹ chỉ là bố mẹ: người nấu cơm, người la mắng, người đóng học phí. Mình không có lý do để hỏi bố mẹ là người thế nào khi không phải làm bố mẹ. Tới lúc đi làm, có gia đình, phải lo tiền nhà, mình mới chợt thấy bố mẹ cũng từng ở đúng chỗ đó, chỉ là với ít lựa chọn hơn nhiều.
Rất nhiều điều khó chịu về bố mẹ có gốc từ những năm đó. Mẹ hay cất tiền mặt trong tủ vì từng có năm cả nhà không có đồng nào. Bố không chịu bỏ đồ hỏng vì từng phải sửa mọi thứ. Bố mẹ hay hỏi "lương con bao nhiêu" không phải để so, mà vì cả đời bố mẹ lo thiếu. Biết gốc rồi, bạn vẫn có thể không đồng ý, nhưng sẽ bớt giận.
Cái khó là bố mẹ ít khi tự kể. Người đi qua thời khó thường không muốn kể khổ với con, sợ con thương, hoặc nghĩ chuyện cũ chẳng có gì hay. Nếu bạn không hỏi, những chuyện đó sẽ đi theo bố mẹ mà không ai biết. Việc của bạn là tạo cơ hội và đặt câu hỏi đủ cụ thể để bố mẹ biết bắt đầu từ đâu. Thêm nữa, bố mẹ càng có tuổi thì trí nhớ về những năm cũ càng rõ hơn chuyện tuần trước, nên đây là lúc dễ kể nhất, đừng đợi tới khi muộn.
Chuẩn bị: tính tuổi và chọn lúc hỏi
Câu hỏi "bố kể chuyện hồi trẻ đi" quá rộng, bố mẹ thường cười rồi bảo "có gì đâu mà kể". Chuẩn bị một chút trước sẽ dễ hơn nhiều:
- Tính năm: lấy năm sinh của bố mẹ cộng tuổi của bạn hiện nay. Ví dụ bố sinh năm 1962, bạn ba mươi hai tuổi, vậy bạn muốn hỏi về năm 1994.
- Ghi ra giấy hai ba điều bạn đã biết về năm đó: nhà mình ở đâu, anh chị em mấy tuổi. Điều này giúp câu hỏi cụ thể hơn và bố mẹ thấy bạn thật sự quan tâm.
- Chọn lúc rảnh, không có khách, không đang có chuyện căng thẳng. Lúc ngồi uống trà sau bữa trưa ngày nghỉ, hay khi đi xe đường dài cùng nhau, là lúc người lớn tuổi dễ kể nhất.
- Ngồi cạnh, không ngồi đối diện như phỏng vấn. Tay có việc gì đó càng tốt: pha trà, nhặt rau, gấp quần áo.
- Tắt thông báo điện thoại. Chỉ cần một lần bạn liếc màn hình giữa câu chuyện là bố mẹ dừng kể.
Đừng chuẩn bị cả danh sách hai chục câu. Hai ba câu mở là đủ, phần còn lại đi theo những gì bố mẹ kể.
Câu mở chuyện theo từng vai, nói như người ta nói thật
Câu mở tốt nhất là câu có con số và có chính bạn trong đó. Con trai hỏi bố: "Bố ơi, năm bố bằng tuổi con bây giờ là năm chín tư đúng không, hồi đó bố đang làm gì?" Câu này cho bố một cái mốc, và bố hay bắt đầu bằng "à năm đó…" rồi kể tiếp.
Con gái hỏi mẹ khi vừa có con: "Mẹ ơi, hồi mẹ sinh chị Hai, mẹ có ai phụ không, mẹ có mệt như con bây giờ không?" Mẹ sẽ kể vì đó là chuyện cùng hoàn cảnh, và mẹ thấy con cần nghe.
Khi bạn vừa phải quyết một việc lớn: "Bố, con đang phân vân có nên đổi việc không. Hồi trước bố nghỉ xưởng, bố quyết thế nào?" Hỏi xin kinh nghiệm làm bố mẹ thấy mình còn có ích, và họ kể thật hơn khi biết chuyện của mình giúp được con.
Với mẹ ít kể chuyện bản thân: "Mẹ, hồi con gái mẹ thích làm gì nhất? Con chưa nghe mẹ kể bao giờ." Câu "con chưa nghe bao giờ" nói thật rằng bạn muốn biết, không phải hỏi cho có.
Nếu bố mẹ gạt đi "chuyện cũ có gì đâu", đừng ép. Nói nhẹ "Dạ, khi nào bố nhớ ra thì kể con nghe" và để dịp khác. Nhiều khi vài hôm sau bố tự gọi lại kể.
Những câu hỏi theo từng mốc đời bố mẹ
Mỗi lần ngồi nói chuyện chỉ nên đi vào một mốc. Dưới đây là vài mốc và câu hỏi mở đã có người dùng thấy hiệu quả, bạn chọn mốc gần với hoàn cảnh của mình nhất lúc này.
Mốc mới đi làm: "Mẹ ơi, tháng lương đầu tiên mẹ tiêu vào việc gì?" Câu này gần như bố mẹ nào cũng nhớ, và câu trả lời nói rất nhiều về nhà bên ngoại, bên nội hồi đó. Có người mẹ kể đã đưa hết cho bà ngoại, chỉ giữ lại đủ tiền mua một đôi dép.
Mốc mới cưới: "Hồi bố mẹ mới cưới, nhà mình ở đâu, có những gì?" Hỏi về đồ đạc, căn phòng, con đường đi làm, không hỏi chuyện tình cảm. Bố mẹ sẽ kể về cái giường đóng tay, cái bếp củi, những năm ở nhờ nhà người khác.
Mốc có con nhỏ: "Hồi con mới sinh, nhà mình khó nhất là chuyện gì?" Câu này hay mở ra chuyện tiền, chuyện ốm đau, chuyện ông bà giúp đỡ, và bạn sẽ hiểu vì sao bố mẹ lo cho cháu kỹ thế.
Mốc thay đổi lớn: "Năm nhà mình chuyển nhà, bố có tiếc chỗ cũ không?" Những năm chuyển nhà, đổi nghề, mất việc thường là những năm bố mẹ phải gồng nhất. Ghi lại mốc nào bố mẹ kể nhiều, mốc nào gạt đi, vì chỗ gạt đi thường là chỗ còn đau, lần sau đừng hỏi lại vội.
Nghe thế nào để bố mẹ kể tiếp
Hỏi về chi tiết, không hỏi về cảm xúc trước. Người lớn tuổi khó trả lời "hồi đó bố thấy thế nào". Họ dễ trả lời "hồi đó nhà mình ăn gì", "đi làm bằng gì", "lương được mấy". Từ chi tiết, cảm xúc tự đến: kể tới chuyện đạp xe ba chục cây số đi làm, bố sẽ tự nói "mệt lắm".
Không sửa, không phán. Khi bố kể đã chọn sai chuyện gì, đừng nói "sao bố không làm khác". Câu đó làm bố dừng ngay. Nói "lúc đó chắc khó chọn lắm hả bố" là đủ.
Im lặng một chút. Sau mỗi đoạn kể, đợi ba bốn giây trước khi hỏi tiếp. Khoảng lặng đó thường là lúc bố mẹ nhớ thêm một chuyện.
Nhắc lại một chi tiết. "Vậy là hồi đó mẹ vừa bán hàng vừa nuôi ba đứa hả mẹ?" Nhắc lại cho bố mẹ biết bạn đang nghe thật.
Để bố mẹ dừng lúc nào cũng được. Khi bố mẹ nói "thôi, chuyện cũ", bạn dừng ngay, chuyển sang chuyện trà nguội hay chuyện cơm tối. Biết được là lúc nào cũng dừng được thì lần sau bố mẹ yên tâm mà kể tiếp.
Nói dở và nói được khi nghe chuyện cũ
Mấy câu dưới đây hay bật ra khi nghe chuyện của bố mẹ, nhất là chuyện về tiền và các lựa chọn cũ.
| Nói dở | Nói được |
|---|---|
| "Thời đó khác, giờ không vậy nữa đâu bố." | "Hồi đó bố phải xoay xở vậy, con giờ mới hiểu." |
| "Sao mẹ không học tiếp?" | "Hồi đó mẹ có muốn học tiếp không mẹ?" |
| "Chuyện đó qua lâu rồi, nhắc làm gì." | "Mẹ kể tiếp đi, đoạn sau thế nào?" |
| Lấy điện thoại ra tra lại năm tháng | Để bố mẹ nhớ sai cũng được, không quan trọng |
| Kể lại chuyện bố mẹ cho người khác nghe lúc đông người | Giữ những chuyện bố mẹ kể riêng, hỏi trước nếu muốn kể lại |
Cái KHÔNG cần làm: không cần biến buổi nói chuyện thành buổi tổng kết đời bố mẹ. Không cần hỏi những chuyện đau như người thân đã mất nếu bố mẹ không tự nhắc. Nếu bố mẹ chạm vào chuyện buồn và im lặng, bạn ngồi cạnh, rót thêm trà, không cần nói gì.
Sau buổi nói chuyện: ghi một trang và nối dài
Tối hôm đó, viết một trang ngắn trong sổ: năm bố bằng tuổi mình, bố đang làm gì, lo gì, có câu nào bố nói đáng nhớ. Ghi nguyên văn một hai câu, ví dụ "hồi đó tiền đâu mà tiếc, có là mua gạo trước". Mấy dòng đó sau này đọc lại có giá trị hơn ảnh chụp.
Một tuần sau, nhắc lại một chi tiết trong cuộc gọi: "Bố ơi, hôm trước bố kể chuyện đạp xe đi làm, con kể cho thằng cu nghe, nó tròn mắt luôn." Bố mẹ biết chuyện mình kể có người nhớ, lần sau sẽ kể thêm.
Sau đó cứ vài tháng chọn một mốc khác: năm bố mẹ cưới, năm bạn ra đời, năm đầu tiên nhà có ti vi. Sau một năm, bạn có cả chục trang, đủ để thấy bố mẹ là hai con người với nỗi lo, sở thích, tiếc nuối riêng. Và bạn sẽ thấy câu "bố mẹ khó tính" của mình ngày trước thật ra là bố mẹ đang mang theo những năm tháng mà mình chưa từng sống qua.
Nếu anh chị em cũng muốn biết, chia sẻ những gì đã ghi trong nhóm trò chuyện gia đình, nhưng chỉ phần bố mẹ đồng ý kể chung. Có những chuyện bố chỉ kể với con trai, mẹ chỉ kể với con gái út, và họ kể vì tin người đó. Trước khi chia sẻ, hỏi lại một câu: "Mẹ ơi, chuyện hôm trước mẹ kể, con kể cho anh Hai nghe được không mẹ?" Câu hỏi đó giữ được lòng tin để lần sau mẹ còn kể tiếp.
Câu hỏi thường gặp
Bố mẹ không chịu kể chuyện cũ thì phải làm sao?
Đừng ép trong một lần. Đổi cách hỏi sang chi tiết cụ thể như nhà ở đâu, đi làm bằng gì, ăn gì. Có khi xem lại ảnh cũ cùng nhau là cách mở chuyện dễ nhất, vì ảnh gợi nhớ thay cho câu hỏi.
Có nên ghi âm khi bố mẹ kể chuyện không?
Chỉ ghi âm khi đã hỏi và bố mẹ đồng ý. Nhiều người lớn tuổi thấy máy ghi âm là nói khác đi, nên lần đầu cứ nghe và ghi tay sau đó. Khi đã quen, bố mẹ thường không ngại nữa.
Nghe chuyện cũ mà thấy bố mẹ từng sai thì nên nói gì?
Không cần nói gì về đúng sai. Bố mẹ đã sống với hệ quả của lựa chọn đó rồi. Bạn chỉ cần thừa nhận là lúc đó khó, và hỏi bố mẹ đã nghĩ gì khi chọn như vậy.
Hỏi chuyện đời bố mẹ có giúp bớt cãi nhau không?
Thường là có, vì khi biết gốc của một thói quen, bạn bớt phản ứng gay gắt. Nhưng hiểu không có nghĩa là phải đồng ý mọi chuyện. Bạn vẫn giữ quyết định của mình, chỉ là nói với bố mẹ bằng giọng mềm hơn.
Bố hoặc mẹ đã mất thì có cách nào hiểu thêm không?
Hỏi người còn lại, cô chú, bạn cũ của bố mẹ, và xem lại ảnh hay giấy tờ cũ trong nhà. Ghi lại những gì họ kể. Nhiều người nói chính lúc đó mới biết thêm nhiều điều về người đã mất.