Ông bà kể đi kể lại một chuyện cũ thường vì chuyện đó là phần đời ông bà thấy đáng nhớ nhất, và vì ông bà muốn chắc rằng con cháu còn nhớ mình từng là ai; cách nghe tốt là đừng ngắt "ông kể rồi", mà hỏi thêm một chi tiết mới trong chính câu chuyện quen đó. Mỗi lần hỏi một chi tiết khác, câu chuyện mười lần nghe sẽ mở ra những điều bạn chưa từng biết về ông bà.
Ví dụ giả định: chị E hai mươi bốn tuổi, mỗi lần về nhà bà nội đều nghe bà kể chuyện năm bà gánh hàng qua sông. Cả nhà nghe tới mức đọc thuộc. Lần này E thử hỏi "hồi đó đò đi mất bao lâu hả bà", và bà kể sang chuyện người lái đò, chuyện bà làm quen với ông, những điều chưa ai trong nhà nghe.
Vì sao người lớn tuổi hay kể lại một chuyện
Có vài lý do chồng lên nhau. Thứ nhất, người lớn tuổi nhớ chuyện xa rõ hơn chuyện gần, nên những năm tháng tuổi trẻ hiện lên sống động trong khi chuyện tuần trước đã mờ. Thứ hai, những chuyện được kể lại thường là lúc ông bà thấy mình mạnh mẽ, có ích, được việc nhất: năm gánh hàng nuôi cả nhà, năm tự tay dựng nhà. Kể lại là cách ông bà nhắc rằng mình từng như thế, khi giờ đi lại đã chậm, việc gì cũng có người làm thay.
Thứ ba, ông bà có khi không nhớ đã kể với ai. Nếu ông bà hỏi lại cùng một câu nhiều lần trong một buổi, quên tên người quen, lạc đường quen, đó là chuyện khác, nên ghi lại và đưa ông bà đi khám để bác sĩ xem. Còn kể lại chuyện xưa vào các dịp khác nhau thì phần lớn là bình thường.
Thứ tư, và ít ai để ý: ông bà kể lại vì thấy không có chuyện gì khác để nói với cháu. Cháu nói chuyện học, chuyện việc, ông bà không theo kịp. Chuyện xưa là phần ông bà chắc chắn mình nói được. Khi cháu ngắt "bà kể rồi", ông bà mất luôn chỗ dựa đó, và lần sau im lặng ngồi nghe con cháu nói chuyện với nhau.
Hỏi một chi tiết mới trong câu chuyện cũ
Hỏi về người. "Người lái đò hồi đó là ai hả bà, bà có quen không?" Mỗi câu chuyện cũ có những người phụ mà ông bà ít khi nhắc tới. Hỏi về họ là mở ra cả một chuyện mới.
Hỏi về đồ vật. "Cái đòn gánh của bà làm bằng gì, nặng không bà?" Đồ vật gợi trí nhớ rất mạnh. Ông bà có khi kể luôn chuyện ai đẽo cái đòn gánh đó, bán được bao nhiêu mớ rau một phiên.
Hỏi về cảm giác cơ thể. "Hồi đó gánh qua sông có mỏi vai không bà?" Câu này dễ trả lời hơn câu hỏi về buồn vui, mà lại dẫn sang được chuyện buồn vui.
Hỏi điều xảy ra ngay sau. "Rồi về tới nhà bà làm gì?" Câu chuyện quen thường dừng ở một đoạn đẹp. Hỏi đoạn sau là đi vào phần ông bà ít kể.
Hỏi điều ông bà nghĩ lúc đó. Để câu này ở cuối, khi ông bà đã kể thoải mái: "Lúc đó bà có nghĩ sau này con cháu đông thế này không?"
Câu nói mẫu theo vai khi ngồi nghe
Cháu ngồi cạnh bà, khi bà bắt đầu kể chuyện quen: "Bà kể lại chuyện gánh hàng đi bà, lần này con muốn nghe đoạn bà gặp người lái đò." Câu này cho bà biết cháu nhớ, và cháu muốn nghe thêm, không phải nghe lại.
Con dâu, con rể nói với ông khi cả nhà đã nghe nhiều lần: "Con chưa nghe ông kể kỹ đoạn này, ông kể con nghe với." Người mới về nhà là người hợp nhất để ông bà kể lại, và ông bà rất vui khi có người nghe mới.
Khi cháu nhỏ trong nhà sốt ruột: "Ông ơi, ông kể cho em Bi nghe đi, nó chưa nghe bao giờ." Nhường câu chuyện cho đứa trẻ nhất là cách giữ chuyện lại trong nhà.
Khi muốn chuyển chuyện mà không làm ông bà buồn: "Chuyện đó hay quá bà, mai bà kể tiếp cho con nghe đoạn sau nhé, giờ mình đi ăn cơm đã." Câu hẹn giữ được cho ông bà niềm vui được kể.
Khi ông bà kể xong: "Con cảm ơn bà, nghe bà kể con mới hiểu sao bà quý cái nồi đồng đó thế." Nối câu chuyện vào một thứ trong hiện tại làm ông bà thấy chuyện của mình còn ý nghĩa.
Phản ứng làm ông bà im lặng và cách thay
Không ai cố ý làm ông bà buồn, nhưng vài phản ứng quen tay làm ông bà thôi kể chuyện.
| Tránh | Thay bằng |
|---|---|
| "Bà kể chuyện này mười lần rồi." | "Bà kể lại đi, lần này con hỏi đoạn khác." |
| Cả nhà nhìn nhau cười khi ông bắt đầu kể | Một người ngồi gần ông, hỏi một câu để ông kể tiếp |
| Cầm điện thoại lướt trong lúc ông bà kể | Đặt điện thoại úp xuống, tay pha trà hay bóc quả |
| Sửa ông bà "không phải năm đó đâu" | Để ông bà nhớ sai năm, không quan trọng bằng câu chuyện |
| Nói to, chậm như với trẻ con | Nói rõ, ngồi gần phía tai nghe tốt hơn, giọng bình thường |
Cái KHÔNG cần làm: không cần ghi lại mọi câu chuyện hay biến mỗi lần về thành buổi thu âm. Không cần hỏi những chuyện đau buồn nếu ông bà không tự kể. Ông bà kể chuyện vì muốn có người nghe, không phải vì muốn để lại tư liệu. Việc của bạn trước hết là ngồi xuống và nghe. Một buổi mười lăm phút ngồi cạnh bà, không điện thoại, có giá trị hơn một buổi quay phim cả tiếng mà bà phải ngồi ngay ngắn trước máy.
Giữ lại những gì đã nghe
Sau khi nghe, vài việc nhỏ giúp câu chuyện không mất đi và giúp bạn hiểu ông bà hơn qua thời gian:
- Tối hôm đó, ghi vào trang sổ của ông bà ba dòng: chuyện gì, chi tiết mới nào lần này mới nghe, ông bà kể tới đoạn nào thì vui nhất.
- Đánh dấu những tên người, tên làng, tên đồ vật lạ. Lần sau hỏi thêm về một trong số đó.
- Nếu muốn ghi âm, hỏi trước ông bà, và chỉ ghi khi ông bà gật. Nhiều ông bà ban đầu ngại, sau vài lần lại thích nghe giọng mình.
- Kể lại cho bố mẹ một chi tiết mới vừa nghe. Bố mẹ có khi cũng chưa biết, và từ đó cả nhà có chuyện để hỏi ông bà tiếp.
- Một tháng sau, khi gọi về, nhắc lại một chi tiết: "Bà ơi, con kể chuyện người lái đò cho bạn con nghe, bạn con thích lắm."
Sau một năm, sổ của bạn sẽ có một chuỗi những câu chuyện mà ông bà kể đi kể lại, nhưng mỗi lần có thêm một mảnh. Đọc lại, bạn sẽ thấy ông bà là ai khi còn trẻ, đã sợ gì, đã tự hào gì. Đó là cách hiểu ông bà mà không cuộc phỏng vấn nào làm được.
Nối câu chuyện cũ với một việc làm hôm nay
Cách hiểu ông bà sâu hơn cả là đưa câu chuyện cũ ra khỏi lời kể, thành một việc làm cùng nhau. Bà hay kể món bánh hồi trẻ bà làm bán phiên chợ, lần về tới xin bà chỉ cách làm, cháu đứng bếp, bà ngồi ghế chỉ. Ông hay kể về con sông nơi ông lớn lên, lần nghỉ dài xin đưa ông về chỗ đó một buổi, nếu sức khoẻ ông cho phép và bác sĩ không dặn gì ngược lại.
Lúc làm, ông bà sẽ kể thêm những chi tiết không bao giờ xuất hiện khi chỉ ngồi kể: bột phải nhào bao lâu, hồi đó bà mua lá ở đâu, ai từng làm cùng bà. Chị E làm theo cách đó với món bánh của bà nội, và lần đầu tiên nghe bà kể về người em gái của bà đã mất từ lâu, người hay ngồi gói bánh cùng bà ngày xưa.
Cũng có thể lấy ảnh cũ trong nhà ra xem cùng ông bà, hỏi từng người trong ảnh là ai. Ảnh làm ông bà nhớ ra những chuyện không nằm trong vài câu chuyện quen. Hỏi trước khi chụp lại hay mang ảnh đi, vì có những tấm ông bà rất quý.
Một chi tiết nhỏ: đừng biến việc này thành sự kiện lớn có cả nhà quay phim. Ông bà thoải mái nhất khi chỉ có một hai cháu, không ai vội, và việc làm xong hay hỏng không quan trọng. Cái bánh méo cũng được, miễn là bà được kể.
Khi ông bà kể lại vì đang buồn hay đang lo
Có những lúc ông bà kể đi kể lại một chuyện không phải vì nhớ xưa, mà vì đang lo chuyện hiện tại. Bà kể mãi chuyện năm đói khi trong nhà có người mất việc. Ông kể chuyện dựng nhà khi con cháu bàn chuyện bán đất. Chuyện cũ là cách ông bà nói "ông bà đang lo" mà không phải nói thẳng.
Để ý chuyện ông bà kể vào lúc nào. Nếu một chuyện cũ bỗng được kể nhiều hơn hẳn, hỏi nhẹ: "Bà ơi, dạo này bà có lo chuyện gì không bà?" Có khi bà gạt đi, nhưng tối đó bà sẽ kể với bạn chuyện bà đang nghĩ.
Ghi lại cả bối cảnh trong sổ: chuyện được kể vào dịp nào, trong nhà đang có chuyện gì. Sau một thời gian, bạn sẽ nhận ra câu chuyện nào là chuyện ông bà kể khi vui, câu chuyện nào là khi lo. Đó là một cách đọc ông bà mà chỉ người chịu ngồi nghe nhiều lần mới có. Khi đã biết ông bà đang lo, việc của bạn không phải là giải quyết ngay chuyện của người lớn, mà là ngồi với ông bà lâu hơn một chút, gọi về thường hơn trong mấy tuần đó, và nói cho bố mẹ biết để cả nhà cùng để ý. Nhiều khi ông bà chỉ cần biết có người nhận ra mình đang lo.
Câu hỏi thường gặp
Ông bà kể lại một chuyện nhiều lần trong ngày có đáng lo không?
Nếu ông bà hỏi lại cùng một câu nhiều lần trong một buổi, quên tên người thân quen, hay lạc ở chỗ quen thuộc, nên ghi lại những gì thấy và đưa ông bà đi khám để bác sĩ xem. Kể lại chuyện xưa vào các dịp khác nhau thì phần lớn là bình thường.
Cháu không hiểu tiếng địa phương ông bà dùng thì nghe thế nào?
Hỏi lại từng từ một cách tò mò, ông bà thường rất vui khi được giải thích. Có thể nhờ bố mẹ ngồi cùng lần đầu. Ghi các từ đó vào sổ, lần sau nghe sẽ quen hơn.
Có nên đính chính khi ông bà nhớ sai chuyện không?
Phần lớn là không cần. Năm tháng hay tên người sai một chút không làm câu chuyện kém giá trị. Chỉ nhắc nhẹ khi chuyện nhớ sai có thể gây hiểu lầm trong nhà, và nói riêng với ông bà.
Làm sao để cháu nhỏ chịu ngồi nghe ông bà kể?
Cho cháu một vai, ví dụ hỏi ông một câu đã chuẩn bị trước hoặc cầm giúp ông tấm ảnh cũ. Trẻ ngồi lâu hơn khi được tham gia. Đừng ép trẻ ngồi quá lâu, mười lăm phút là đủ cho lần đầu.
Ông bà ở xa thì nghe chuyện cũ qua điện thoại được không?
Được, nhưng nên gọi vào giờ ông bà rảnh và chọn một chuyện cụ thể để hỏi. Qua điện thoại ông bà nghe kém hơn, nên nói rõ, chậm vừa phải, và không cần cố kéo dài cuộc gọi.