Gia đình làm gì cùng nhau buổi tối thì không quan trọng bằng việc có một khoảng giờ cố định, ngắn, mọi người cất điện thoại vào cùng một chỗ, và cả nhà làm một việc dùng tay như cuốn món ăn khuya, gấp quần áo, ghép tranh hay kể chuyện ngày xưa. Bắt đầu bằng hai tối mỗi tuần, mỗi tối chừng bốn mươi lăm phút, và người lớn cất máy trước.
Tình huống giả định ở đây: anh B và chị C đi làm về lúc sáu rưỡi, hai con mười hai và mười sáu tuổi. Bữa tối ăn xong lúc bảy rưỡi, rồi bốn người ngồi bốn góc với bốn màn hình. Chị C từng thử tuyên bố "tối nay cả nhà không điện thoại" và nhận về một buổi tối im lặng, khó chịu. Phần dưới là cách làm lại cho êm.
Vì sao lệnh "cả nhà bỏ điện thoại" thường thất bại
Khi bị cấm điện thoại mà không có gì thay vào, người ta chỉ ngồi chờ hết giờ. Trẻ tuổi teen thấy mình bị phạt, người lớn thì lén liếc tin nhắn công việc. Buổi tối biến thành cuộc canh chừng nhau, ai cầm máy lên là bị nhắc, và lần sau không ai muốn thử nữa.
Gốc vấn đề nằm ở chỗ điện thoại lấp đầy khoảng trống sau một ngày mệt. Muốn cất nó đi thì phải đặt vào chỗ đó một việc nhẹ hơn cả lướt mạng: không cần suy nghĩ nhiều, có tay làm, có cớ nói chuyện mà không phải nhìn thẳng vào mặt nhau. Trẻ lớn nói chuyện dễ hơn khi tay đang bận và mắt đang nhìn xuống bàn, chứ ít khi mở lòng khi bị ngồi đối diện hỏi "hôm nay đi học thế nào".
Thêm một điều nữa: con nhìn bố mẹ. Nếu bố vẫn trả lời tin nhắn nhóm cơ quan trong khi bảo con cất máy, cả quy định sụp ngay từ tối đầu. Phần lớn nhà làm được nếp này đều bắt đầu từ chỗ người lớn tự cất trước, không nói gì nhiều.
Bắt đầu thế nào trong tuần đầu
Thứ tự dưới đây giúp nếp mới không bị đón nhận như một hình phạt:
- Chọn hai tối trong tuần, ví dụ thứ Ba và thứ Sáu, những tối ít khả năng có việc đột xuất. Không chọn cả bảy tối.
- Chọn khung giờ ngắn, từ tám giờ đến tám giờ bốn lăm. Bốn mươi lăm phút đủ để làm một việc và đủ ngắn để trẻ không thấy dài.
- Đặt một cái rổ hoặc cái khay ở bàn ăn. Đến giờ, mẹ đặt máy mình vào trước, bố đặt sau, rồi mới mời con. Máy úp mặt xuống, vẫn bật chuông cho cuộc gọi.
- Nói trước với cả nhà từ bữa tối: tối nay tám giờ mình làm gì. Không để đến giờ mới nghĩ, vì khoảng trống lúc chờ là lúc mọi người cầm máy lên lại.
- Hết bốn mươi lăm phút thì trả máy, không kéo dài dù đang vui. Kết thúc đúng giờ là cách để lần sau con tin rằng nó thật sự chỉ bốn mươi lăm phút.
- Cuối tuần, hỏi mỗi người một câu: tối nào vui nhất, lần sau muốn làm gì. Ghi vào sổ, vì sau một tháng chính những dòng ghi đó cho bạn biết việc nào giữ lại.
Nếu có cuộc gọi công việc thật sự gấp, người đó cầm máy ra ban công, nói xong quay lại. Quy định có ngoại lệ rõ ràng thì người lớn mới giữ được, và trẻ thấy công bằng.
Những việc dùng tay hợp với buổi tối
Chị C thử lần lượt trong hai tháng và giữ lại những việc nhà mình thích. Mỗi nhà một khác, đây là danh sách để chọn:
- Cuốn một món ăn khuya nhẹ. Bánh tráng cuốn rau với chút thịt còn từ bữa tối, cả nhà ngồi cuốn, mỗi người một kiểu. Việc này mở ra những câu đùa rất tự nhiên về đứa cuốn xấu nhất.
- Gấp quần áo vừa phơi. Nghe như việc nhà, nhưng bốn người gấp một rổ đồ mất mười phút, và trong mười phút đó người ta nói đủ thứ chuyện.
- Ghép tranh trên bàn, để dở qua nhiều tối. Bức tranh nằm trên bàn là lời mời ngầm, ai đi qua cũng ghép thêm vài mảnh.
- Kể chuyện ngày xưa theo một chủ đề. Mỗi tối một câu hỏi: lần đầu bố đi xe đạp xa nhà, món mẹ ghét nhất hồi bé, ngày đầu đi làm. Trẻ lớn thích nghe chuyện bố mẹ từng dại.
- Sửa một món đồ hỏng. Cái quạt kêu, đôi dép đứt quai, cái ghế lung lay. Con trai mười sáu tuổi của chị C mê việc này hơn mọi thứ khác.
- Đọc to một chương truyện. Mỗi tối một người đọc, xoay vòng, kể cả bố.
Tránh những trò có thắng thua căng thẳng vào các tối đầu. Khi nếp còn mỏng, một trận thua dễ thành cớ để đứa nhỏ bỏ về phòng.
Câu nói với con, với vợ hoặc chồng
Cách mở lời quyết định con đón nhận buổi tối như một giờ chơi hay một giờ bị phạt. Mấy câu dưới đây nên nói lúc đang ăn tối, khi không khí còn nhẹ.
Mẹ nói với cả nhà: "Tối nay tám giờ nhà mình ghép tiếp bức tranh nhé, mẹ cất máy trước, bốn lăm phút thôi rồi ai làm gì thì làm."
Bố nói với con lớn đang không muốn: "Con ngồi với bố mười lăm phút sửa cái quạt, xong thì con về phòng, bố không giữ." Lời hứa thả ra đúng hẹn là thứ làm lần sau con ngồi lâu hơn.
Vợ nhắn chồng trước giờ về: "Tối nay thứ Ba, anh nhớ trả lời xong tin nhắn cơ quan trước tám giờ nhé, tụi nhỏ đang để ý anh đấy." Câu này đỡ hơn nhiều so với nhắc chồng trước mặt con.
Khi con lỡ cầm máy lên giữa chừng, đừng giật. Nói nhỏ: "Còn hai mươi phút nữa thôi con, có gì gấp thì con xem nhanh rồi để lại nhé." Giữ thể diện cho trẻ tuổi teen là giữ được nó ngồi lại.
Hỏi con khi tay đang làm: "Hồi chiều con kể ông thầy mới, rồi sao nữa?" Câu hỏi nối tiếp chuyện con đã kể có tác dụng hơn câu hỏi chung chung.
Nói dở và nói được
Cùng một ý, đổi cách nói là đổi kết quả. Bảng này từ những lần chị C nói hỏng rồi sửa lại:
| Nói dở | Nói được |
|---|---|
| "Cả nhà bỏ điện thoại xuống ngay." | "Tám giờ mẹ cất máy trước, mọi người cất theo nhé." |
| "Nhà mình lúc nào cũng mỗi người một góc." | "Tối thứ Sáu mình làm món cuốn khuya, con chọn nhân." |
| "Con cứ ôm máy suốt, nói chuyện với ai trong đó?" | "Tuần này có gì hay trên mạng, kể mẹ nghe một chuyện đi." |
| "Ngồi đây cho đủ giờ đã." | "Bốn lăm phút thôi, hết giờ ai về phòng thì về." |
| "Anh xem điện thoại thì con nó bắt chước." | Nhắn riêng chồng trước giờ hẹn, không nhắc trước mặt con |
Câu nói dở thường có chung một điểm: chúng nhắm vào lỗi của người kia. Câu nói được chỉ nói việc sắp làm, giờ bắt đầu và giờ kết thúc.
Cũng đừng biến buổi tối thành lúc tổng kết điểm số hay chuyện học. Nếu con tự kể bài kiểm tra thì nghe, nhưng bố mẹ không mở đầu bằng câu hỏi về điểm. Chỉ cần một lần buổi tối chung thành buổi hỏi bài, trẻ sẽ né nó như né giờ học thêm, và mất nhiều tuần mới kéo lại được.
Khi có người không muốn tham gia
Đứa lớn đang ôn thi, chồng có tuần dự án gấp, có tối mẹ mệt đến không muốn nói. Nếp tốt không bắt ai cũng phải có mặt. Chị C đặt một luật nhỏ: ai bận thì nói trước bữa tối, không cần lý do dài, và vẫn được hoan nghênh nếu muốn ngồi vào giữa chừng.
Nếu một người vắng nhiều tuần liền, đừng trách trong nhóm. Ngồi riêng với người đó, hỏi thật: khung giờ có hợp không, việc làm có chán không. Con trai mười sáu tuổi của chị C từng bỏ ba tuần vì thấy ghép tranh "trẻ con". Khi được đổi sang sửa đồ, nó quay lại và còn rủ em gái.
Còn khi một người trong nhà có vẻ thu mình kéo dài, buồn bã nhiều tuần, không muốn làm gì kể cả việc từng thích, thì đó không còn là chuyện nếp buổi tối. Ngồi bên người đó, hỏi han nhẹ nhàng, và đưa đi gặp chuyên gia tâm lý hoặc bác sĩ.
Với người lớn trong nhà không muốn tham gia, ví dụ ông ngoại đang ở cùng quen xem thời sự giờ đó, đừng kéo ông vào việc ông không thích. Hỏi ông có muốn ngồi cạnh nghe cả nhà kể chuyện không, hoặc dời bức tranh ghép sang gần chỗ ông ngồi. Nhiều khi người lớn tuổi chỉ cần được mời một cách tự nhiên, không cần được giao việc.
Tự kiểm sau một tuần, một tháng
Sau tuần đầu, chỉ cần hỏi: hai tối đã diễn ra chưa, có đúng giờ kết thúc không. Chưa cần vui, chỉ cần có. Sau một tháng, nhìn vào sổ: những tối nào mọi người ngồi quá giờ mà không ai nhắc, đó là việc hợp với nhà mình, nên giữ.
Dấu hiệu nếp đã sống: có tối con tự đặt máy vào rổ trước khi mẹ nhắc, hoặc hỏi "tối nay làm gì vậy mẹ". Dấu hiệu cần sửa: buổi tối nào cũng kết thúc bằng một lần nhắc nhở. Khi đó, rút xuống một tối mỗi tuần và đổi việc làm, đừng siết thêm luật.
Sau vài tháng, một số nhà thêm được tối thứ ba. Một số nhà giữ hai tối mãi, và vậy là đủ. Thứ còn lại sau một năm không phải là con số giờ không điện thoại, mà là một rổ chuyện cũ bố mẹ đã kể, những món cuốn dở tệ cả nhà còn nhắc, và thói quen nói chuyện khi tay đang bận.
Chị C giữ một trang sổ cho buổi tối, mỗi tuần ghi hai dòng: tối đó làm gì, có ai kể chuyện gì đáng nhớ. Ví dụ: con gái kể bạn thân sắp chuyển trường, con trai muốn học sửa xe đạp. Những dòng như vậy về sau giúp chị hỏi đúng chuyện, đúng lúc, thay vì hỏi han chung chung khiến con chỉ đáp "bình thường".
Câu hỏi thường gặp
Buổi tối không điện thoại nên kéo dài bao lâu?
Bắt đầu với khoảng bốn mươi lăm phút, hai tối mỗi tuần. Thời gian ngắn và kết thúc đúng giờ giúp trẻ tin rằng đây không phải hình phạt. Khi nếp đã đều, cả nhà tự kéo dài nếu thấy vui.
Con tuổi teen phản đối thì có nên bắt buộc không?
Không nên ép ngồi đủ giờ ngay từ đầu. Hãy cho con chọn việc làm, hứa thả ra đúng giờ và giữ lời. Trẻ lớn quay lại khi thấy buổi tối có thứ mình thích, chứ không quay lại vì bị bắt.
Bố mẹ có việc công gấp vào giờ đó thì xử lý sao?
Đặt ngoại lệ rõ ràng: cuộc gọi gấp thì cầm máy ra chỗ khác, nói xong quay lại. Nên nhắn đồng nghiệp trước rằng sau tám giờ mình trả lời chậm. Người lớn giữ được ngoại lệ minh bạch thì trẻ mới thấy công bằng.
Nhà chỉ có hai vợ chồng thì làm gì buổi tối?
Vẫn dùng cùng cách: một khung giờ ngắn, cất máy vào một chỗ, làm một việc có tay như nấu món nhẹ, gấp đồ hay sửa đồ. Hai người ngồi cạnh nhau làm việc nhỏ thường nói chuyện được nhiều hơn khi ngồi đối diện.
Có nên dùng tivi làm hoạt động chung không?
Xem chung một bộ phim thỉnh thoảng cũng tốt, nhưng không nên là việc chính mỗi tối vì mắt nhìn màn hình thì ít nói chuyện. Nếu xem, chọn tối khác với tối làm việc dùng tay, và dừng lại nói vài câu sau phim.
Làm sao biết nếp buổi tối có đang hiệu quả?
Nhìn vào việc có ai tự giác cất máy trước khi được nhắc, và có tối nào mọi người ngồi quá giờ mà không ai để ý. Nếu buổi nào cũng phải nhắc nhở, hãy giảm số tối và đổi việc làm thay vì thêm luật.