Một lời xin lỗi muộn với người trong nhà vẫn đáng nói, miễn là nói để người kia biết mình đã hiểu chuyện ngày đó làm họ đau, chứ không phải để mình được nhẹ lòng. Nói riêng, ngắn, gọi đúng câu đã nói hay việc đã làm, không kèm lý do, và nhận mọi phản ứng của người kia, kể cả khi họ bảo đã quên. Phần nặng hơn của lời xin lỗi muộn là những việc mình làm sau đó.
Tình huống giả định: anh N ba mươi tám tuổi. Mười lăm năm trước, mẹ không muốn N nhận việc ở thành phố khác. Hai mẹ con cãi to, N buột miệng: "Mẹ chỉ muốn giữ con cho mẹ, mẹ làm hỏng hết đời con." Rồi N vẫn đi, mọi chuyện về sau bình thường, Tết vẫn về, mẹ vẫn gói đồ cho mang đi. Mẹ chưa nhắc câu đó lần nào. Tuần trước, con gái mười sáu tuổi của N, trong một lần giận, nói với N gần đúng câu ấy. Đêm đó N không ngủ được.
Có nên khơi lại chuyện người kia chưa từng nhắc?
Đây là câu hỏi đầu tiên ai cũng vướng. Mẹ không nhắc, vậy là mẹ quên rồi, hay mẹ chọn bỏ qua; khơi lại có làm mẹ buồn thêm không. Thực tế những câu nặng từ con cái, cha mẹ ít khi quên hẳn. Mẹ không nhắc vì không muốn con khó xử, vì con vẫn về, vì nhắc thì giống như trách. Câu nói nằm ở một góc, thỉnh thoảng trở lại vào lúc mẹ một mình.
Vậy nên nhìn chung là nên nói, nhưng có điều kiện. Nói khi mình đã thật sự hiểu câu đó làm mẹ đau thế nào, không phải chỉ vì mình đang áy náy. Nói khi mẹ đủ khoẻ và tỉnh để nghe. Và nói theo cách không bắt mẹ phải làm gì: không bắt mẹ tha thứ, không bắt mẹ an ủi lại mình.
Có những trường hợp không nên khơi: khi người kia đang ốm nặng, đang có chuyện lớn khác đè lên, hoặc khi chuyện cũ là chuyện mà chính họ đã làm tổn thương mình nhiều hơn. Lúc đó có thể chờ, hoặc chọn những cách khác như viết ra rồi giữ lại cho mình.
Chuẩn bị: ba điều cần rõ trong đầu trước khi gặp
Câu đã nói, nguyên văn. N viết ra giấy: "Mẹ chỉ muốn giữ con cho mẹ, mẹ làm hỏng hết đời con." Không viết giảm đi thành "mấy câu không hay". Nhớ đúng câu là để lúc nói không lảng tránh.
Mình hiểu được gì bây giờ mà hồi đó chưa hiểu. Với N, đó là việc nghe con gái nói câu tương tự và thấy ngực mình thắt lại. N hiểu lúc đó mẹ đã sợ mất con, và câu nói của N đã lấy đúng nỗi sợ đó ra làm vũ khí.
Mình không cần gì từ mẹ. Không cần mẹ nói "mẹ tha thứ", không cần mẹ nhận phần của mẹ hồi đó. Nếu trong lòng còn muốn mẹ thừa nhận mẹ cũng sai, thì để dịp khác, đừng gộp vào lời xin lỗi này.
Chọn lúc và chỗ. Mẹ N sống trong một căn hộ tầng bốn không thang máy. N chọn chiều thứ bảy, mang ít trái cây mẹ thích, ngồi phòng khách lúc bố đi đánh cờ với hàng xóm. Chỉ hai mẹ con, không con cháu, không ngày lễ.
Câu nói: ngắn, gọi đúng tên, không kèm lý do
Sau một lúc nói chuyện thường, N nói: "Mẹ ơi, có chuyện này con nợ mẹ lâu rồi. Hồi con đòi đi làm xa, con nói mẹ chỉ muốn giữ con cho mẹ, mẹ làm hỏng đời con. Con sai. Mẹ lo cho con mà con nói vậy. Con xin lỗi mẹ." Rồi im, để mẹ nói hoặc không nói.
Với anh chị ruột, nhiều chuyện muộn hơn là chuyện thời nhỏ hoặc mới lớn. Em gái nói với chị: "Chị ơi, hồi chị thi trượt đại học, em đem chuyện đó ra trêu chị trước bạn bè em. Em lớn rồi mới biết hồi đó chị khổ thế nào. Em xin lỗi chị." Anh nói với em trai: "Hồi bố mẹ đi làm xa, anh trông em mà toàn quát, có lần còn nhốt em ngoài cửa. Anh vẫn nhớ. Anh xin lỗi."
Với bố, người ít nói, có khi câu càng ngắn càng dễ: "Bố, hồi con bỏ học nghề giữa chừng, con nói bố chẳng biết gì. Con sai, bố ạ." Bố có thể chỉ gật đầu, rót thêm chén trà. Với nhiều ông bố, như vậy là đã nhận.
Không thêm "hồi đó con còn trẻ", "hồi đó mẹ cũng nói con nặng lắm". Những câu này có thể đúng, nhưng nó kéo lời xin lỗi thành một cuộc cân lỗi.
Khi người kia phản ứng khác mình nghĩ
Lời xin lỗi muộn hiếm khi được đón theo đúng kịch bản trong đầu mình. Mấy phản ứng hay gặp và cách đáp:
| Người kia nói hoặc làm | Mình đáp |
|---|---|
| "Mẹ quên rồi, nhắc làm gì." | "Dạ, con chỉ muốn mẹ biết là con nhớ và con hối." Rồi thôi, không gặng. |
| Khóc, không nói gì | Ngồi yên bên cạnh, đưa khăn, không vội nói tiếp |
| "Ừ, câu đó mẹ buồn lâu lắm." | "Con biết. Con xin lỗi vì đã để mẹ buồn một mình lâu vậy." |
| Trách thêm chuyện khác | Nghe hết, nhận những gì đúng, hẹn nói tiếp chuyện kia hôm khác |
| Đổi chủ đề ngay | Theo mẹ sang chủ đề khác, lời đã nói rồi là đủ |
| "Thôi, mẹ cũng sai." | "Hôm nay con chỉ nói phần con thôi mẹ." |
Câu "mẹ quên rồi" là câu gặp nhiều nhất. Đừng cố chứng minh là mẹ chưa quên. Với nhiều người mẹ, nói "quên rồi" là cách nhận lời xin lỗi mà không phải khóc trước mặt con.
Phản ứng khó nhất là khi người kia trách thêm những chuyện mình không ngờ, như hồi đó con đi mà không gọi về suốt ba tháng. Đừng phòng thủ. Nghe xong, nói: "Chuyện đó con cũng chưa từng nghĩ là mẹ buồn tới vậy. Cảm ơn mẹ đã nói cho con biết." Một lời xin lỗi muộn mở ra thêm những chuyện cũ khác là chuyện bình thường, và đó là dấu hiệu mẹ đang tin mình đủ để kể.
Khi không nói trực tiếp được
Có những lúc không gặp mặt được, hoặc người kia không còn nghe hiểu trọn vẹn:
- Ở xa, lâu mới về: gọi điện được, nhưng chọn lúc người kia ở một mình và không vội. Báo trước: "Tối nay mẹ rảnh không, con có chuyện muốn nói với mẹ chừng năm phút."
- Người kia ngại nghe trực tiếp, hoặc mình sợ không nói được tròn câu: viết một lá thư tay ngắn, đặt vào phong bì trơn, đưa khi về. Không cần văn hoa, bốn năm câu là đủ, ký tên bằng cái tên ở nhà.
- Ông bà hoặc cha mẹ đã lẫn nhiều, không nhớ chuyện cũ: lời xin lỗi lúc này có thể làm họ bối rối. Thay bằng việc ở bên, kiên nhẫn với những câu hỏi lặp lại, và nói những câu thương mà họ vẫn nghe được.
- Người cần xin lỗi đã mất: chuyện này nặng hơn và cần cách riêng; có thể viết ra cho mình, nói với người thân còn lại, và nếu thấy buồn kéo dài nên tìm chuyên gia tâm lý.
Lời xin lỗi qua thư không kém lời nói trực tiếp. Nhiều người mẹ giữ những lá thư như vậy trong ngăn tủ rất lâu.
Những điều không cần làm khi xin lỗi muộn
Không cần chọn một dịp lớn để nói, như sinh nhật mẹ, ngày Tết hay lúc cả nhà tụ họp. Dịp lớn làm lời xin lỗi thành một màn trình diễn, mẹ phải giữ nét mặt trước con cháu, và người khác nghe được chuyện vốn là của hai mẹ con. Một buổi chiều bình thường, chỉ hai người, hợp hơn nhiều.
Không cần quà đi kèm. Ít trái cây mẹ thích là đủ, vì đó là thứ con vẫn hay mang về, không gây cảm giác đang đổi lời xin lỗi lấy một món đồ. Không cần nói dài về việc mình đã day dứt thế nào suốt mười lăm năm; nói nhiều về cảm giác của mình thì mẹ lại phải quay sang an ủi con, đúng điều mình không muốn.
Không cần kể với anh chị em hay vợ chồng rằng mình sắp xin lỗi mẹ, nếu chuyện đó chỉ giữa hai mẹ con. Người khác biết trước dễ vô tình nhắc, hoặc mẹ nghe từ người khác trước khi nghe từ con. Sau khi đã nói, nếu mẹ muốn kể cho ai thì đó là quyền của mẹ.
Và không cần đợi đến lúc tìm được câu thật hay. Mấy năm qua nhiều người cứ để dành lời xin lỗi vì chưa nghĩ ra cách nói tròn trịa, rồi để dành mãi. Một câu vụng mà thật, nói ra hôm nay, vẫn tốt hơn một câu hay nói vào một ngày không bao giờ đến.
Sau lời xin lỗi: việc làm trong một năm
Lời xin lỗi muộn có thể làm mẹ nhẹ lòng một chút, nhưng phần mẹ nhớ lâu hơn là những gì con làm sau đó. Với N, câu ngày xưa là câu về chuyện đi xa. Phần sửa hợp nhất là làm cho khoảng cách đó bớt xa: gọi mẹ đều hơn, về thăm thêm một lần giữa năm ngoài dịp Tết, và lần này kể cho mẹ nghe công việc của mình, những điều mẹ đã lo mười lăm năm trước rằng sẽ không bao giờ biết.
Ghi vào sổ người thân những điều mẹ nói trong buổi đó, nếu mẹ có kể: hồi đó mẹ lo gì, mẹ đã khóc ở đâu, ai đã an ủi mẹ. Đó là những điều mình chưa từng biết về mẹ.
Còn với con gái mười sáu tuổi của N, người khiến N nhớ lại tất cả, có thể kể cho con nghe chuyện này vào một lúc yên: "Hồi bố bằng tuổi con, bố cũng nói với bà một câu rất nặng. Mãi tới tuần trước bố mới xin lỗi bà." Không dạy con phải xin lỗi bố, chỉ kể. Con lớn lên nhớ được rằng lời xin lỗi không bao giờ là quá muộn, và người lớn cũng biết nhận sai.
Câu hỏi thường gặp
Chuyện đã mười mấy năm có nên xin lỗi lại không?
Nên, nếu mình đã hiểu chuyện đó làm người kia đau và họ đủ khoẻ, đủ tỉnh để nghe. Người trong nhà hiếm khi quên hẳn những câu nặng, họ chỉ không nhắc để mình khỏi khó xử.
Mẹ nói đã quên rồi thì có nên nói tiếp không?
Không cần gặng. Đáp một câu là con chỉ muốn mẹ biết con nhớ và hối, rồi thôi. Với nhiều người mẹ, nói đã quên là cách nhận lời xin lỗi mà không phải khóc trước mặt con.
Có nên giải thích hoàn cảnh hồi đó khi xin lỗi không?
Không nên kèm lý do vào lời xin lỗi, vì nó biến lời xin lỗi thành việc cân xem ai sai hơn. Nếu người kia hỏi thì kể ngắn, nhưng vẫn giữ phần nhận lỗi của mình.
Không gặp được thì viết thư xin lỗi có được không?
Được. Một lá thư tay ngắn, bốn năm câu, nói đúng chuyện đã xảy ra và lời xin lỗi, nhiều khi được giữ rất lâu. Nếu gọi điện thì chọn lúc người kia ở một mình và không vội.
Xin lỗi rồi thì làm gì tiếp?
Làm những việc sửa đúng vào chỗ đã làm đau người kia. Nếu câu nói cũ liên quan tới chuyện đi xa, thì gọi về đều hơn, về thăm thêm và kể cho bố mẹ nghe cuộc sống của mình.
Ông bà đã lẫn, không nhớ chuyện cũ thì xin lỗi thế nào?
Lúc này lời xin lỗi về chuyện cũ có thể làm ông bà bối rối. Thay bằng việc ở bên nhiều hơn, kiên nhẫn với những câu hỏi lặp lại, và nói những câu thương mà ông bà vẫn nghe hiểu được.