Hoạt động gia đình không tốn tiền vẫn đủ cho một cuối tuần vui nếu bạn chọn những việc có tay làm và có chuyện để nói: chơi cờ trên bậc cửa, đi bộ khám phá một con ngõ chưa đi bao giờ, nấu một món từ đồ có sẵn trong tủ, sửa và sơn lại một món đồ cũ, kể chuyện ngày xưa. Trẻ nhớ những lần bố mẹ chơi thật với mình lâu hơn nhớ một nơi đắt tiền.
Tình huống giả định: nhà anh G có hai con trai mười và mười ba tuổi. Tháng này nhà phải sửa mái, chi tiêu phải cắt. Cuối tuần, hai đứa nhìn bạn bè khoe đi chơi xa, quay sang hỏi "nhà mình đi đâu". Anh G vừa ngại nói chuyện tiền với con, vừa sợ con buồn. Phần dưới là cách anh xếp hai ngày cuối tuần mà không mất đồng nào, và cách nói với con.
Bố mẹ ngại gì, con thật sự cần gì
Nhiều bố mẹ thấy có lỗi khi không cho con đi chơi như nhà người khác. Cảm giác đó làm người lớn hoặc vay mượn để đi cho bằng, hoặc tránh luôn chuyện cuối tuần, để con tự xem điện thoại cả ngày cho êm. Cả hai cách đều làm con thiệt hơn. Vay để đi cho bằng bạn thì con học rằng niềm vui phải mua bằng tiền; để con ôm máy cả ngày thì con học rằng cuối tuần nghèo là cuối tuần chán.
Trẻ mười tuổi đến mười ba tuổi cần một thứ khác với đi xa: cần bố mẹ chơi với mình thật, có luật, có thắng thua, có chuyện để kể với bạn hôm thứ Hai. Một ván cờ bố thua thật, một buổi hai bố con sửa xong chiếc xe đạp, đứa trẻ sẽ khoe với bạn y như khoe một chuyến đi.
Thứ con sợ không phải nhà mình ít tiền, mà là không hiểu chuyện gì đang xảy ra. Bố mẹ im lặng, cáu gắt khi con hỏi, con sẽ tự đoán và thường đoán tệ hơn sự thật. Nói rõ một cách vừa tuổi giúp con yên tâm, và còn giúp con cùng nghĩ việc làm cho cuối tuần.
Nói với con thế nào về chuyện tháng này không đi chơi xa
Không cần kể chi tiết tiền nong, không cần than thở. Nói ngắn, rõ lý do, rồi chuyển ngay sang việc nhà mình sẽ làm. Anh G nói với hai con trong bữa tối thứ Sáu.
Câu bố nói: "Tháng này nhà mình dồn tiền sửa mái cho mùa mưa, nên cuối tuần không đi xa. Nhưng bố có hai ngày ở nhà, hai đứa nghĩ xem muốn làm gì với bố." Câu này có lý do, có lời hứa thời gian, và trao cho con quyền chọn.
Khi con so với bạn: "Nhà bạn đi chơi xa thì vui thật. Nhà mình tháng này làm khác, con kể bố nghe bạn đi đâu, rồi mình xem có gì làm được ở đây không." Không chê nhà bạn, không tự hạ nhà mình.
Khi con lớn hỏi thẳng: "Nhà mình hết tiền hả bố?" Trả lời thật mà vừa đủ: "Không hết con ạ, chỉ là tháng này phải ưu tiên cái mái. Tháng sau mình tính tiếp." Con mười ba tuổi hiểu được ưu tiên, và cảm thấy được tin khi bố nói thật.
Mẹ nhắn bố trước đó: "Tối nay anh nói với tụi nhỏ chuyện cuối tuần nhé, em nghĩ tụi nó thích sửa xe với anh." Hai người thống nhất trước thì con không nghe hai câu trả lời khác nhau.
Ở nhà: những việc không mất tiền mà có chuyện để kể
Mỗi việc dưới đây chỉ cần đồ có sẵn. Anh G để hai con chọn hai việc cho hai ngày:
- Giải cờ gia đình trên bậc cửa. Cờ tướng hoặc cờ caro trên giấy, đấu vòng tròn, người thua rửa bát bữa trưa. Bố chơi thật, không nhường.
- Sửa và sơn lại một món đồ cũ. Chiếc xe đạp sên lỏng, cái ghế tróc sơn, cái kệ lệch. Dùng sơn và dụng cụ còn trong nhà. Con được cầm tua vít thật.
- Nấu một bữa từ những gì còn trong tủ. Mở tủ lạnh ra, cả nhà nghĩ món. Có hôm ra món lạ mà ngon, có hôm dở, cả hai đều thành chuyện kể.
- Dọn một góc nhà và tìm lại đồ cũ. Hộp ảnh cũ, đồ chơi hồi bé, quyển vở của bố. Mỗi món tìm thấy là một câu chuyện.
- Dựng một cái lều bằng chăn trong phòng khách cho đứa nhỏ, rồi cả nhà ngồi trong đó kể chuyện phiêu lưu bịa ra trước giờ ngủ.
- Trồng một chậu rau từ gốc rau đã ăn. Gốc hành, gốc rau muống cắm vào chậu đất cũ. Mỗi sáng con ra xem lớn được bao nhiêu.
Chọn việc có kết quả nhìn thấy được trong ngày, như chiếc xe chạy lại hay chiếc ghế sơn xong. Trẻ thích cái cảm giác đã làm xong một thứ thật, và hay chụp lại món đồ trước và sau khi sửa để đem khoe.
Quanh xóm: đi mà không cần tiêu
Ra khỏi nhà không có nghĩa là phải tiêu tiền. Những việc này anh G làm với hai con vào sáng Chủ nhật:
- Đi bộ khám phá một con ngõ chưa đi bao giờ trong phường mình. Con dẫn đường, bố đi theo. Về nhà vẽ lại lối đi bằng tay trên giấy trắng.
- Ra công viên hoặc bãi đất trống đá bóng, thả diều tự làm. Diều làm từ giấy cũ và nan tre, làm hỏng hai lần mới bay.
- Đạp xe đến nhà ông bà hoặc họ hàng gần, ở lại ăn trưa. Cuối tuần không có tiền đi xa là lúc đẹp để thăm người thân gần mà lâu chưa ghé.
- Đi dọn rác một đoạn bờ kênh hay con ngõ cùng mấy nhà hàng xóm, rồi về nhà ăn chè mẹ nấu.
- Ngồi xem người ta làm việc: thợ sửa xe đầu ngõ, ông hàng xóm đóng lại cái chuồng gà. Trẻ con mê xem người lớn làm nghề.
Không cần biến mỗi chuyến đi thành bài học. Con hỏi gì thì đáp, không hỏi thì cứ để con xem.
Mang theo chai nước và ít đồ ăn từ nhà để khỏi phải mua dọc đường. Chuyện nhỏ này giúp buổi đi không bị cắt ngang bởi những lần con đòi mua đồ ăn vặt, và bố mẹ không phải nói chữ "không" nhiều lần trong một buổi sáng.
Giao cho con lên lịch một cuối tuần không tiêu tiền
Đến tuần thứ hai, anh G thử giao hẳn việc lên lịch cho đứa lớn. Cách giao:
- Tối thứ Năm, đưa con một tờ giấy trắng, kẻ hai cột thứ Bảy và Chủ nhật, mỗi cột ba khung: sáng, chiều, tối.
- Nói rõ luật chơi: không tiêu tiền, ngoại trừ tiền chợ cho bữa ăn như mọi tuần; mỗi ngày có ít nhất một việc cả nhà làm chung; có giờ nghỉ cho mỗi người.
- Để con tự hỏi em trai và mẹ muốn làm gì. Việc đi hỏi ý mọi người là phần con học được nhiều nhất.
- Tối thứ Sáu, con trình bày lịch trong bữa cơm. Bố mẹ chỉ góp ý chỗ không an toàn hay không làm được, không sửa theo ý mình.
- Cuối tuần chạy đúng lịch con lập. Chỗ nào hỏng, ví dụ trời mưa không thả diều được, để chính con nghĩ phương án thay.
Câu bố nói khi giao việc: "Tuần này con làm trưởng đoàn, bố mẹ với em nghe theo con hết, miễn không tiêu tiền và không ai phải làm việc mình ghét." Đứa mười ba tuổi nhận việc này nghiêm túc hơn bố mẹ tưởng, và lịch con lập thường có những ý người lớn không nghĩ ra.
Tránh và thay bằng
Những chỗ dễ làm cuối tuần không tốn tiền thành cuối tuần buồn:
| Tránh | Thay bằng |
|---|---|
| Than thở chuyện tiền trước mặt con | Nói ngắn một lần, rồi chuyển sang việc sẽ làm |
| Để con xem điện thoại cả ngày cho đỡ đòi | Hẹn rõ giờ chơi chung, giờ còn lại con tự do |
| Bố mẹ ngồi xem, bảo con tự chơi | Bố mẹ chơi thật, có luật, có thua |
| Hứa "tháng sau đi chơi xa bù" mà không chắc | Chỉ hứa điều làm được, như "tháng sau con chọn chỗ ăn sáng" |
| Chê nhà bạn tiêu hoang | Nghe con kể về chuyến đi của bạn, không phán xét |
Nếu chuyện tiền trong nhà đang căng thẳng lâu, người lớn lo đến mất ngủ, cũng đừng giấu hết rồi có ngày trút cơn bực lên con. Vợ chồng nói với nhau trước, thống nhất cách nói với con, và nếu cần thì tìm người tư vấn tài chính hay người thân có thể giúp. Con cảm nhận được bố mẹ căng thẳng dù không ai nói.
Còn một điều: đừng biến những cuối tuần không tốn tiền thành bài giảng về tiết kiệm. Con không cần nghe "thấy chưa, không tiêu tiền vẫn vui" sau mỗi buổi. Để con tự thấy điều đó, nó ở lại lâu hơn mọi lời giảng.
Sau một tháng: giữ lại những gì con thích
Cuối tháng, anh G hỏi hai con: trong mấy cuối tuần vừa rồi, việc nào vui nhất. Đứa lớn chọn sửa xe đạp, đứa nhỏ chọn giải cờ trên bậc cửa. Anh ghi vào sổ người thân, cùng vài chi tiết nhỏ khác: đứa nhỏ ghét thua nhưng chịu học lại nước sai, đứa lớn thích được giao dụng cụ thật, không thích đồ chơi.
Khi tiền nong dễ thở lại, nhà anh vẫn giữ giải cờ mỗi tối thứ Bảy. Hai đứa không còn hỏi "nhà mình đi đâu" mỗi cuối tuần nữa, mà hỏi "tuần này bố đấu với ai trước". Đứa nhỏ còn tự vẽ một bảng xếp hạng giải cờ bằng tay, dán sau cửa phòng. Những việc không tốn tiền, khi đã thành nếp, không còn là việc thay thế cho đi chơi, mà là thứ riêng của nhà mình.
Sau một năm, xem lại sổ: những món đồ đã sửa, những ván cờ đáng nhớ, những con ngõ đã đi. Nhiều nhà nhận ra những tháng eo hẹp lại là những tháng cả nhà ở gần nhau nhất. Không phải vì thiếu tiền là tốt, mà vì thiếu tiền buộc người lớn phải ngồi xuống chơi với con thay vì trả tiền cho người khác làm việc đó.
Câu hỏi thường gặp
Cuối tuần không có tiền đi chơi thì cho con làm gì?
Chọn việc có tay làm và có kết quả trong ngày: đánh cờ, sửa và sơn lại đồ cũ, nấu một món từ đồ có sẵn, đi bộ khám phá ngõ mới. Điều quan trọng là bố mẹ chơi cùng thật, không chỉ ngồi xem.
Có nên nói thật với con là nhà đang ít tiền?
Nên nói ngắn, rõ lý do và vừa tuổi, ví dụ tháng này ưu tiên sửa nhà. Không cần kể chi tiết hay than thở. Trẻ yên tâm hơn khi hiểu chuyện, và lo hơn khi phải tự đoán.
Con so sánh với bạn được đi chơi xa thì nói gì?
Nghe con kể về chuyến đi của bạn mà không chê, rồi nói nhà mình tháng này làm khác và mời con chọn việc. Không tự hạ nhà mình, cũng không hứa bù điều mình chưa chắc làm được.
Trẻ lớn chê các trò ở nhà là trẻ con thì sao?
Giao việc thật và có trách nhiệm, như sửa xe đạp, sơn lại kệ, nấu chính một bữa. Trẻ mười ba tuổi thích được tin với dụng cụ thật hơn là chơi trò bày ra cho có. Để con chọn việc cũng giúp con nhận phần.
Làm sao để cuối tuần ở nhà không thành ngày ai ôm máy nấy?
Hẹn trước giờ chơi chung, ví dụ sáng thứ Bảy và chiều Chủ nhật, mỗi lần hai tiếng, giờ còn lại để con tự do. Bố mẹ cất máy trong giờ chơi chung. Nói rõ giờ kết thúc để con không thấy bị giữ cả ngày.
Đi thăm họ hàng gần có tính là hoạt động gia đình không?
Có, và cuối tuần không đi xa là dịp tốt để ghé những người thân gần mà lâu chưa thăm. Đạp xe hoặc đi bộ tới, ở lại ăn trưa, để con chơi với anh chị em họ. Nhiều đứa trẻ nhớ những buổi đó rất lâu.