Tặng thời gian và việc làm thay món đồ hợp nhất với những người ngại nhờ: hãy tìm việc đang treo lâu trong nhà họ, việc họ phải chờ con về mới làm được, hay việc họ nói "để khi nào rảnh", rồi biến nó thành một lời hẹn có ngày giờ cụ thể và làm đúng hẹn. Một buổi sáng trông tiệm cho bà nghỉ, một chiều thay hết bóng đèn hỏng, một lần ngồi cùng bố làm xong giấy tờ, nhiều khi được nhớ lâu hơn bất cứ món quà nào.
Tình huống giả định: em V, mười chín tuổi, sinh viên năm hai, có bà ngoại bán một tiệm hoa nhỏ ở đầu chợ. Bà dậy từ bốn giờ sáng nhận hoa, gần như không nghỉ ngày nào, và hay kể nhớ bà bạn cũ ở xã bên mà mấy năm chưa sang thăm. Sinh nhật bà, V không có nhiều tiền. Phần dưới là cách V tìm ra món quà của mình, và cách anh T, ba mươi sáu tuổi, làm điều tương tự với bố mẹ.
Vì sao người lớn ngại nhờ, và việc cứ treo đó
Người lớn tuổi có một nỗi ngại rất riêng: sợ làm phiền con cháu. Con đi làm cả tuần, về nhà một hôm, không nỡ bắt con trèo thang thay bóng đèn. Cháu còn đi học, không nỡ nhờ cháu trông tiệm. Thế là bóng đèn hành lang cháy ba tháng, vòi nước nhỏ giọt cả năm, giấy tờ đất đai để trong ngăn kéo chờ "khi nào con về", bà bán hoa không nghỉ ngày nào.
Những việc đó không ai nhắc trong các cuộc gọi, vì người lớn coi chúng là chuyện vặt. Nhưng chúng làm cuộc sống mỗi ngày khó hơn một chút: đi hành lang tối, nghe tiếng nước nhỏ giọt ban đêm, lo giấy tờ chưa xong. Một món đồ không giải quyết được những việc đó. Hai tiếng của bạn thì giải quyết được.
Bạn thân và anh chị em cũng có những việc ngại nhờ như vậy, chỉ khác loại việc: chị gái có con nhỏ không dám nhờ ai trông để đi khám răng, bạn thân vừa chuyển nhà ngại nhờ người lắp đồ, em trai không biết điền giấy tờ xin việc. Người trẻ ngại vì sợ bị coi là không tự lo được.
Còn một lý do nữa: người lớn nhận đồ thì ngại, nhận việc làm thì dễ hơn nhiều. Bố mẹ sẽ gạt đi một món quà đắt tiền, nhưng hiếm khi gạt đi khi con nói "Chiều nay con rảnh, để con thay mấy cái bóng đèn cho." Việc làm đến cùng với sự hiện diện của bạn, và đó là thứ họ thật sự muốn.
Dấu hiệu một việc đang bị ngại nhờ
Việc bị ngại nhờ thường nằm ngay trước mắt mà người ngoài không thấy. Anh T tập để ý mỗi lần về nhà bố mẹ, còn V để ý ở tiệm hoa của bà:
- Thứ hỏng đã lâu mà vẫn để đó: bóng đèn cháy, ổ khoá kẹt, cánh cửa tủ lệch, cái quạt phải lấy tay đẩy mới quay.
- Những câu "để khi nào rảnh", "đợi con về", "thôi để đấy" lặp lại. Bố anh T nói "đợi con về" về chuyện làm lại giấy tờ đã ba lần trong năm.
- Việc nhờ hàng xóm thay vì nhờ con: mẹ nhờ cậu bé nhà bên cài lại điện thoại, nhờ chú bên kia đường sửa ống nước.
- Việc người đó vẫn làm dù đã mệt: bà tự bê xô hoa nặng, mẹ tự trèo ghế lau quạt trần.
- Điều họ hay nhắc mà không bao giờ làm được vì không ai thay: bà nhắc bà bạn cũ, nhưng không ai trông tiệm thì bà không đi được.
Sau mỗi lần về, ghi những việc thấy được vào sổ người thân, mỗi việc một dòng. Danh sách đó là nguồn quà của cả năm, và nó luôn có việc mới.
Biến một việc thành một lời hẹn
Món quà bằng việc làm chỉ có giá trị khi nó cụ thể. Lời hứa chung chung "lúc nào bà cần cứ gọi cháu" thì bà sẽ không bao giờ gọi. V làm theo các bước:
- Chọn một việc từ danh sách, việc mà người kia sẽ thấy nhẹ nhõm nhất khi xong. Với bà, đó là một buổi sáng không phải ra tiệm.
- Hỏi trước người có thể giúp mình làm được việc đó. V nhờ dì, con gái của bà, chỉ cho cách nhận hoa, cách cắm, cách tính tiền, và hẹn dì đứng cùng nửa buổi đầu.
- Viết lời hẹn lên một tấm thiệp trắng, chữ tay, có ngày giờ: "Sáng Chủ nhật tuần sau, từ năm giờ tới mười một giờ, cháu trông tiệm. Bà sang thăm bà bạn ở xã bên." Tấm thiệp ấy là món quà trao vào ngày sinh nhật.
- Khi trao, nói thêm một câu để bà khỏi gạt đi: "Cháu tập với dì rồi bà ạ, dì đứng cùng cháu. Bà cứ đi, có gì cháu gọi."
- Tới ngày, làm đúng giờ, không dời, không rút ngắn. Món quà bằng việc làm mà bị dời hẹn thì còn tệ hơn không có.
Buổi sáng hôm ấy bà đi xe ôm sang xã bên, ngồi với bà bạn cũ tới trưa. Về tới tiệm, bà kể suốt buổi chiều. V nói đó là sinh nhật bà vui nhất mà V từng thấy.
Hứa mơ hồ và hẹn cụ thể
Phần lớn món quà bằng việc làm thất bại vì lời hứa quá mơ hồ. Bảng dưới là những câu anh T từng nói, và câu anh nói bây giờ:
| Hứa mơ hồ | Hẹn cụ thể |
|---|---|
| "Bố cần gì cứ bảo con." | "Thứ Bảy này con về, hai giờ chiều con với bố ngồi làm cho xong giấy tờ đất." |
| "Nhà có gì hỏng mẹ nhắn con nhé." | "Con mang theo bóng đèn rồi, chiều nay con thay hết mấy cái hỏng." |
| "Khi nào rảnh con đưa mẹ đi chơi." | "Sáng Chủ nhật con chở mẹ sang nhà dì, con ngồi chờ, mẹ cứ ở tới trưa." |
| "Để con cài lại điện thoại cho mẹ." (rồi quên) | "Tối nay ăn cơm xong con ngồi với mẹ nửa tiếng, cài xong và chỉ mẹ cách dùng." |
Cột phải có ba thứ: ngày, giờ, và việc cụ thể. Có đủ ba thứ đó, người lớn mới dám nhận, vì họ biết con đã sắp xếp, không phải nói cho có.
Một lời hẹn cụ thể còn có cái lợi nữa: người kia có thể chuẩn bị. Bố gom sẵn giấy tờ vào một túi, mẹ mua sẵn bóng đèn đúng loại, bà dặn trước dì những khách quen hay lấy hoa sáng Chủ nhật. Chuẩn bị cho buổi đó cũng là một phần niềm vui của người nhận.
Câu nói theo vai khi trao một lời hẹn
Người nhận một lời hẹn việc làm hay phản ứng đầu tiên bằng câu gạt đi: "Thôi, con bận, để bố tự làm." Câu đáp lại cần cho thấy bạn đã sắp xếp xong, việc này không lấy mất của bạn thứ gì. Con nói với bố: "Con xin nghỉ buổi chiều rồi bố ạ, không về thì con cũng ở nhà ngủ thôi."
Cháu nói với ông bà: "Cháu muốn học cách ông sửa cái quạt, ông chỉ cháu làm nhé." Đặt mình vào vai người học giúp ông bà nhận lời dễ hơn, vì ông bà được làm thầy chứ không phải người được giúp.
Em nói với chị gái đang bận con nhỏ: "Thứ Bảy em qua trông hai đứa từ chín giờ tới trưa, chị đi đâu thì đi, em mang cơm trưa theo rồi." Bạn nhắn bạn thân vừa chuyển nhà: "Chủ nhật tao qua lắp tủ với mày, tao mang tua vít, mày chỉ cần nấu nồi cơm."
Điểm chung là câu nào cũng có giờ, có việc cụ thể, và có một chi tiết cho thấy người kia không phải lo thêm gì: đã xin nghỉ, đã mang đồ, đã hỏi người biết việc. Thiếu chi tiết đó, người lớn sẽ nghĩ bạn đang hy sinh vì họ, và họ từ chối.
Những việc không nên tự ý làm, dù có ý tốt
Không dọn đồ của người khác khi chưa hỏi. Con về dọn kho, vứt mấy cái hộp cũ, chai lọ, quần áo sờn, tưởng là giúp. Với bố mẹ, những thứ đó có khi là đồ dành dụm, đồ kỷ niệm, đồ "để dùng sau". Hỏi từng món trước khi bỏ, hoặc để họ tự quyết.
Không sửa theo ý mình. Anh T từng sắp lại bếp cho mẹ cho gọn, mẹ mất cả tuần tìm đồ. Sửa thứ hỏng thì được, đổi cách xếp đặt mà người kia đã quen thì cần hỏi.
Giấy tờ, tiền bạc chỉ làm khi được nhờ và có mặt người đó. Ngồi cùng bố làm giấy tờ là món quà, tự cầm giấy tờ của bố đi làm hộ khi bố chưa nói rõ thì không. Mọi việc liên quan tới tiền và tài sản để người đó quyết.
Không biến việc làm thành lời nhắc người kia đã yếu. Câu "Bố già rồi để con làm" làm bố thấy mình vô dụng. Nói "Bố chỉ con, con làm cho nhanh" thì bố vẫn là người biết việc, con chỉ là người phụ.
Sau đó: hỏi việc tiếp theo
Một món quà bằng việc làm thành công thường mở ra việc tiếp theo, vì người kia đã thấy nhờ bạn là không phiền. Sau buổi trông tiệm, bà ngoại V lần đầu tiên tự nói: "Hôm nào cháu rảnh, bà nhờ cháu chở bà đi chợ hoa đầu mối một buổi, bà muốn xem giống mới." Đó là lúc ghi vào sổ, và hẹn ngay.
Anh T giữ một danh sách việc nhỏ ở nhà bố mẹ trong ghi chú điện thoại. Mỗi lần về, trước khi lên xe, anh hỏi một câu: "Lần sau con về, bố mẹ để dành việc gì cho con làm?" Câu hỏi đó biến việc nhờ con thành chuyện bình thường, và bố mẹ bắt đầu để dành việc thật.
Tự kiểm sau một năm: đếm xem có bao nhiêu việc trong danh sách đã xong, và có bao nhiêu lần người kia chủ động nhờ bạn. Nếu số lần họ chủ động nhờ tăng lên, bạn đã tặng được một thứ quý hơn mọi việc làm: cảm giác rằng nhờ con cháu là chuyện được phép.
Câu hỏi thường gặp
Tặng thời gian thay quà có bị coi là qua loa không?
Không, nếu lời hẹn cụ thể và bạn làm đúng hẹn. Với người lớn tuổi, việc làm đi cùng sự có mặt của con cháu thường quý hơn món đồ. Điều làm món quà này thành qua loa là hứa mơ hồ hoặc dời hẹn.
Làm sao biết người thân đang cần giúp việc gì?
Để ý những thứ hỏng đã lâu vẫn để đó, những câu như để khi nào rảnh hay đợi con về, những việc họ nhờ hàng xóm thay vì nhờ con. Ghi lại mỗi lần về nhà. Danh sách đó thường dài hơn bạn nghĩ.
Có nên viết thiệp hẹn việc làm để trao vào ngày sinh nhật không?
Nên, vì tấm thiệp có ngày giờ biến lời hứa thành một món quà cầm được. Ghi rõ việc gì, ngày nào, từ mấy giờ tới mấy giờ. Khi trao, nói thêm một câu cho thấy bạn đã sắp xếp xong để người nhận không ngại.
Bố mẹ từ chối không muốn con giúp thì làm sao?
Đừng ép. Đổi cách nói từ con làm cho bố sang bố chỉ con làm, để bố mẹ vẫn là người quyết. Bắt đầu bằng việc nhỏ, nhanh xong, như thay bóng đèn. Khi họ thấy nhờ con không phiền, họ sẽ dần để dành việc cho con.
Dọn dẹp nhà giúp bố mẹ có nên vứt đồ cũ không?
Không nên tự ý vứt. Nhiều món trông cũ nhưng là đồ kỷ niệm hoặc đồ bố mẹ dành dụm. Hỏi từng món, hoặc chỉ sắp xếp gọn và để bố mẹ tự quyết bỏ gì. Việc dọn dẹp chỉ là quà khi người kia thấy nhẹ nhõm.