Sổ ghi chép thông tin người thân là một cuốn sổ (hoặc một ghi chú điện thoại) mà mỗi người thân có một trang riêng, ghi những điều nhỏ mình biết chắc về họ: món họ thích, cỡ áo cỡ giày, thứ họ không ăn được, chuyện họ đang lo. Cách bắt đầu đơn giản nhất là ngồi một buổi tối khoảng bốn mươi lăm phút, chọn năm người gần nhất, viết ra những gì đã biết chắc, đánh dấu hỏi vào chỗ còn trống, rồi hỏi bù dần qua các cuộc gọi bình thường. Không cần mẫu đẹp, không cần ứng dụng nào.
Bài này đi theo một tình huống giả định: chị A, ba mươi tư tuổi, làm kế toán ở thành phố, bố mẹ ở quê cách hai trăm cây số. Tháng trước chị mua cho mẹ đôi dép, mẹ nói "vừa lắm con" rồi cất trong tủ, Tết chị về vẫn thấy mẹ đi đôi cũ đã mòn gót. Chị mới nhận ra mình không biết mẹ đi cỡ nào, chỉ đoán. Phần dưới là cách chị mở cuốn sổ đầu tiên, ghi gì, hỏi thế nào, và giữ thói quen sao cho không bỏ dở sau hai tuần.
Vì sao trí nhớ không đủ, dù mình thương người ta
Ai cũng nghĩ mình hiểu bố mẹ, hiểu anh chị em ruột. Nhưng thử trả lời nhanh: mẹ đi giày cỡ bao nhiêu, bố bây giờ còn uống cà phê không hay đã chuyển sang trà, em gái đang lo chuyện gì nhất trong tháng này. Phần lớn người đi làm bận rộn trả lời được một nửa, và một nửa đó thường là thông tin của năm, bảy năm trước. Mình nhớ mẹ thích ăn cá kho vì hồi nhỏ mẹ hay nấu, nhưng có khi mẹ nấu vì bố thích, còn mẹ thì thích canh chua hơn.
Trí nhớ giữ cảm xúc rất tốt nhưng giữ chi tiết rất kém. Mình nhớ là mẹ từng than đau chân khi đi dép cao, nhưng không nhớ mẹ than lúc nào, đôi nào. Mình nhớ bạn thân từng nói thích một loại hoa, nhưng không nhớ là loại gì. Đến lúc cần, chẳng hạn tuần trước sinh nhật hay khi đi chợ thấy món gì muốn mua, mình phải đoán. Đoán sai vài lần thì người thân nói "mua làm gì cho tốn", còn mình thì nghĩ "mua gì mẹ cũng chê", rồi cả hai bên ngại.
Cuốn sổ không thay được tình thương, nó chỉ giữ hộ những thứ mình đã nghe mà quên. Người làm sổ lâu năm hay nói một câu: viết ra không phải để nhớ hơn, mà để lần sau khỏi phải hỏi lại một câu đã hỏi rồi. Với cha mẹ lớn tuổi, việc con hỏi lại lần thứ ba "mẹ đi cỡ mấy" có khi làm mẹ buồn hơn là không hỏi.
Buổi tối đầu tiên: bốn mươi lăm phút, năm người
Chị A chọn tối thứ năm, sau khi dọn bữa, ngồi ở bàn làm việc cạnh cửa sổ, tắt thông báo điện thoại. Cách làm theo thứ tự:
- Chọn năm người gần nhất, không hơn. Với chị A là mẹ, bố, em trai, chồng và một người bạn thân từ hồi đại học. Ông bà, cô chú, đồng nghiệp để sau. Làm năm người cho kỹ tốt hơn ba mươi người mỗi người một dòng.
- Mỗi người một trang, tên viết ở đầu trang, để trống mặt sau. Nếu dùng ghi chú điện thoại thì mỗi người một ghi chú riêng, tên ghi chú là tên gọi trong nhà, như "Mẹ", "Ba", "Út".
- Viết những gì biết chắc, mỗi điều một dòng, càng cụ thể càng tốt. Không viết "mẹ thích ăn ngọt" mà viết "mẹ thích chè đậu xanh nấu lỏng, ít đường".
- Chỗ nào không chắc thì ghi kèm dấu hỏi: "giày cỡ 37?", "bố còn uống cà phê sáng?". Dấu hỏi là danh sách việc cần hỏi bù, không phải lỗi.
- Cuối mỗi trang, chừa ba dòng trống với tiêu đề nhỏ "đang lo gì" và "gần đây có nhắc tới". Hai dòng này thay đổi nhanh nhất và cũng hay bị quên nhất.
- Ghi ngày tháng ở góc trang. Một năm sau đọc lại, bạn biết dòng nào đã cũ.
Bốn mươi lăm phút là đủ cho năm trang thưa. Đừng cố điền kín. Trang của mẹ chị A sau tối đầu tiên có mười một dòng, bốn dòng có dấu hỏi. Trang của em trai chỉ có sáu dòng, và chị bất ngờ nhận ra mình không biết em đang làm ở phòng nào trong công ty.
Trang đầu tiên của mẹ trông như thế nào
Để dễ hình dung, đây là trang của mẹ chị A sau tối đầu tiên, chép lại gần nguyên văn. Dòng một: "cỡ áo M nhưng thích mặc rộng, ghét áo bó tay". Dòng hai: "dép đế bằng, không quai hậu, cỡ 37?". Dòng ba: "thích chè đậu xanh nấu lỏng, canh chua cá lóc; không ăn được đồ quá mặn, bác sĩ dặn năm ngoái". Dòng bốn: "uống trà buổi sáng, không uống cà phê vì mất ngủ". Dòng năm: "hay nghe đài buổi tối, thích mấy bài hát cũ".
Những dòng tiếp theo khó hơn và đáng giá hơn: "bạn thân là cô B ở xóm trên, hay đi chợ chung"; "đang lo: mái bếp dột góc trái, chưa ai sửa"; "gần đây có nhắc: muốn đi thăm dì út ở tỉnh bên mà ngại đi xe một mình". Mấy dòng này không ai hỏi thẳng mà ra được. Chúng đến từ những câu mẹ nói lướt qua trong cuộc gọi tối chủ nhật, và nếu không ghi thì tuần sau đã chìm mất.
Có một chi tiết chị A ghi mà về sau thấy hữu ích nhất: "mẹ hay nói mua làm gì nhưng cái khăn quàng năm kia vẫn dùng tới sờn". Dòng đó nhắc chị rằng câu "không cần đâu" của mẹ chưa chắc là không cần. Viết điều quan sát được, đừng chỉ viết điều người ta nói.
Hỏi bù chỗ còn trống mà không thành cuộc phỏng vấn
Dấu hỏi trong sổ không nên hỏi dồn trong một cuộc gọi. Người thân sẽ thấy lạ, nhất là cha mẹ, dễ nghĩ con đang định mua gì đắt tiền rồi gạt đi ngay. Mỗi cuộc gọi chỉ gỡ một dấu hỏi, lồng vào câu chuyện đang có. Đang nói chuyện mẹ đi chợ, chị A hỏi: "Mẹ đi chợ giờ còn đi đôi dép xanh hồi Tết không, con thấy nó mòn gót rồi mà. Mẹ đi số mấy ấy nhỉ, con quên mất."
Với bố, người ít nói hơn, hỏi kiểu nhờ vả dễ ra câu trả lời hơn: "Ba ơi, ba coi giùm con cái áo ba hay mặc đi đám cưới là cỡ mấy, chỗ cổ có ghi số đó ba." Bố đi xem cái áo, đọc số, thế là có dòng mới mà không ai thấy đang bị hỏi.
Với em trai, nhắn tin lúc chín giờ tối, khi em đã về nhà: "Ê, dạo này mày làm bên phòng nào rồi, chị nói với ba mẹ mà không biết nói sao." Với bạn thân: "Dạo này bà còn uống trà sữa không hay bỏ rồi, tuần sau mình gặp tui mua sẵn." Mỗi câu đều có lý do bình thường đi kèm, người nghe trả lời tự nhiên.
Nếu người kia hỏi lại "sao hỏi chi vậy", cứ nói thật: "Con hay quên quá, giờ con ghi lại cho nhớ, khỏi hỏi mẹ hoài." Cha mẹ phần lớn sẽ cười, có khi còn kể thêm. Ghi xong thì xoá dấu hỏi, viết số thật vào, kèm ngày hỏi.
Ghi lúc nào để khỏi quên: ba thời điểm cố định
Hai phút sau mỗi cuộc gọi về nhà. Cúp máy xong, trước khi làm việc khác, mở sổ ghi một dòng nếu có gì mới: mẹ nhắc chuyện gì, bố than gì, ai trong xóm vừa ốm. Không có gì mới thì thôi, không cần ghi cho có. Đây là thời điểm quan trọng nhất, vì chi tiết bay rất nhanh: để tới sáng hôm sau là chỉ còn nhớ "mẹ có nói gì đó về cái bếp".
Tối chủ nhật, mười phút. Mở sổ đọc lướt năm trang. Việc đọc lại quan trọng không kém việc ghi, vì nó cho bạn thấy dấu hỏi nào còn treo, chuyện "đang lo" nào cần hỏi lại. Chị A đặt lời nhắc lặp lại hằng tuần trong lịch điện thoại, lúc tám giờ tối chủ nhật, ghi đúng hai chữ "đọc sổ".
Ngay sau một lần gặp mặt. Về quê dịp lễ, đi ăn với bạn thân, ngồi chơi nhà em trai: trên đường về là lúc nhớ nhiều nhất. Chiếc áo mẹ đang mặc có vẻ rộng hơn trước, bạn kể con sắp vào lớp một, em dâu nhắc đang tập chạy bộ buổi sáng. Ghi chú điện thoại tiện hơn sổ giấy ở thời điểm này, về nhà chép sang sổ sau cũng được.
Không cần ghi mỗi ngày. Người mới bắt đầu hay đặt mục tiêu ngày nào cũng ghi, được một tuần thì nản vì không có gì để ghi. Sổ người thân không phải nhật ký. Có tuần chỉ thêm một dòng, có tuần không thêm gì, vẫn là đang giữ sổ đều.
Những cách bắt đầu làm người ta bỏ dở
Phần lớn cuốn sổ người thân bị bỏ ở tuần thứ hai hoặc thứ ba, và lý do thường nằm ở cách bắt đầu chứ không phải thiếu thời gian.
| Tránh | Thay bằng |
|---|---|
| Liệt kê cả họ hàng ba mươi người ngay tối đầu | Năm người gần nhất, làm kỹ, thêm người khi đã quen tay |
| Kẻ mẫu thật đẹp, chia ô, tô màu trước khi ghi | Một trang trắng, tên ở đầu, mỗi điều một dòng |
| Gọi mẹ hỏi một lượt mười câu cho đủ trang | Mỗi cuộc gọi gỡ một dấu hỏi, lồng vào chuyện đang nói |
| Ghi chung chung: "bố thích đọc sách" | Ghi cụ thể: "bố thích sách lịch sử, chữ to, không đọc truyện dịch" |
| Ghi điều người khác kể riêng về người đó | Chỉ ghi điều chính người đó nói hoặc điều mình tự thấy |
| Ghi xong cất kỹ, không bao giờ mở lại | Đọc lại mười phút mỗi tối chủ nhật |
Dòng "ghi điều người khác kể riêng" đáng nói thêm: nếu dì kể với bạn rằng mẹ đang buồn chuyện tiền bạc và dặn đừng nói lại, đừng đưa vào sổ. Sổ người thân để quan tâm, không phải chỗ chứa chuyện người ta tin mình mà kể. Nếu thấy cần làm gì, hãy hỏi mẹ trực tiếp bằng câu chung chung như "dạo này mẹ có chuyện gì lo không".
Sau một tuần, một tháng, một năm
Sau một tuần, tự kiểm bằng một câu hỏi: trang nào có thêm dòng mới? Nếu cả năm trang đứng yên, có lẽ bạn chưa gọi về hoặc gọi mà chưa nghe kỹ. Đó không phải lỗi của cuốn sổ, nó chỉ cho bạn thấy nhịp liên lạc thật của mình. Chị A sau tuần đầu thấy trang em trai không thêm dòng nào, và nhận ra cả tuần hai chị em không nhắn nhau câu nào ngoài chuyện chuyển tiền đóng góp.
Sau một tháng, phần lớn dấu hỏi đã được gỡ, và bạn bắt đầu dùng sổ thật: mua đúng cỡ dép, nhắc đúng chuyện mẹ lo, hỏi thăm đúng việc em đang làm. Lần gọi về đầu tháng sau, chị A hỏi: "Mái bếp góc trái nhà mình đã có ai coi chưa mẹ?" Mẹ im một chút rồi nói: "Con còn nhớ hả, mẹ tưởng con quên rồi." Câu đó là lý do người ta giữ sổ.
Sau một năm, mở lại trang đầu, gạch những dòng đã cũ (bố đã bỏ cà phê, em đã đổi việc), giữ lại để thấy người thân thay đổi thế nào. Thêm hai, ba người vào sổ nếu muốn. Lúc này cuốn sổ không còn là việc phải làm nữa, nó thành thói quen như ghi chi tiêu.
Câu hỏi thường gặp
Sổ người thân khác nhật ký gia đình ở điểm nào?
Nhật ký ghi chuyện đã xảy ra theo ngày, còn sổ người thân ghi theo từng người: họ thích gì, mặc cỡ nào, đang lo gì. Mở trang của mẹ là thấy ngay mọi điều về mẹ, không phải lật tìm trong cả trăm trang nhật ký.
Nên bắt đầu ghi cho bao nhiêu người?
Năm người gần nhất là vừa, thường là cha mẹ, vợ hoặc chồng, một anh chị em và một bạn thân. Khi đã quen tay sau một hai tháng thì thêm ông bà, con cái đã lớn hay người bạn khác, mỗi lần một hai người.
Có cần nói cho người thân biết mình đang ghi sổ không?
Không bắt buộc, nhưng nếu họ hỏi thì nên nói thật một cách nhẹ nhàng, rằng mình hay quên nên ghi lại cho khỏi hỏi lại. Phần lớn cha mẹ và bạn thân thấy vui khi biết có người chịu khó nhớ chuyện của mình.
Không biết gì nhiều về bố thì trang của bố ghi gì?
Cứ ghi vài dòng biết chắc, như bố hay mặc áo gì, ăn món gì, giờ nào hay ra ngoài, rồi để nhiều dấu hỏi. Trang thưa chính là lời nhắc rằng mình cần hỏi chuyện bố nhiều hơn, mỗi cuộc gọi gỡ một câu.
Bao lâu thì nên đọc lại cuốn sổ một lần?
Mười phút vào một buổi tối cố định mỗi tuần là đủ để thấy dấu hỏi còn treo và chuyện cần hỏi lại. Mỗi năm một lần nên đọc kỹ từ đầu, gạch dòng đã cũ và ghi ngày bên cạnh dòng mới.
Ghi chép như vậy có làm tình cảm thành máy móc không?
Cuốn sổ chỉ giữ hộ chi tiết, còn câu hỏi thăm và việc làm vẫn do mình. Thật ra người thân thấy ấm lòng khi mình nhớ đúng chuyện họ nhắc từ tháng trước, và họ không cần biết mình nhớ nhờ đâu.