Với một người thân từng làm mình tổn thương, hàn gắn là một lựa chọn, không phải bổn phận. Nếu việc tổn thương vẫn đang tiếp diễn, như đánh đập, đe doạ, xâm hại hay kiểm soát, thì an toàn của mình và con cái phải đặt trước, không phải hàn gắn. Nếu chuyện đã qua và người kia đã khác, mình có thể chọn mức gần vừa sức, từ chỉ hỏi thăm lễ phép tới gần lại có giới hạn rõ, và đổi mức đó khi cần.
Tình huống giả định: chị P ba mươi sáu tuổi. Hồi P nhỏ, bố hay quát, chê P "chẳng được tích sự gì", đem P so với con nhà hàng xóm, có những lần say rượu đánh P. P lấy chồng, ra ở riêng, mỗi năm về nhà bố mẹ vài lần. Bố giờ sáu mươi tám, đã bỏ rượu, hay gọi điện hỏi thăm, muốn P đưa cháu về chơi nhiều hơn. Mẹ và anh trai đều bảo: "Bố già rồi, bỏ qua đi con." P không biết mình đang thấy gì: thương, giận, hay sợ.
Không ai có quyền bắt bạn phải hàn gắn
Câu "bố già rồi, bỏ qua đi" nghe như lời khuyên, nhưng với người từng bị tổn thương, nó thường đến như một lời trách: sao mày nhỏ nhen thế. Người nói thường thương cả hai bên và muốn nhà êm, nhưng họ không mang những gì P đã mang. Họ nhớ bố khác, vì bố không quát họ như quát P.
Hàn gắn chỉ thật khi nó đến từ chính mình, lúc mình đã sẵn sàng, theo nhịp của mình. Ép bản thân gần lại vì sợ bị coi là bất hiếu, vì lo bố mất rồi hối hận, thường để lại cảm giác bị phản bội lần thứ hai: lần này là chính mình phản bội mình. Có người chọn gần lại và thấy nhẹ lòng. Có người chọn giữ khoảng cách và cũng thấy nhẹ lòng. Không lựa chọn nào trong hai cái đó sai.
Điều cần làm trước hết là cho phép mình chưa biết. P không cần trả lời mẹ ngay hôm nay. P chỉ cần nói: "Con nghe mẹ rồi. Con cần thời gian nghĩ, mẹ đừng giục con." Câu đó không từ chối, cũng không hứa, và cho P chỗ để thở.
An toàn trước: những trường hợp không phải chuyện hàn gắn
Trước khi nghĩ tới chuyện gần hay xa, trả lời thật với mình mấy câu hỏi sau. Nếu có một câu trả lời là có, việc đầu tiên là an toàn, không phải làm lành:
- Người đó hiện vẫn còn đánh, đe doạ, đập phá đồ đạc, hay say rượu rồi gây sự với mình, với vợ chồng con cái của mình không.
- Có chuyện xâm hại, động chạm không đúng mực với mình hồi nhỏ, hoặc với con cháu bây giờ không. Trường hợp này không có chuyện để con cháu ở riêng với người đó, dù người nhà nói gì.
- Người đó có đang kiểm soát mình bằng tiền, giữ giấy tờ, cấm mình gặp người khác không.
- Mỗi lần gặp, mình có sợ hãi thật sự, tim đập, run tay, mất ngủ nhiều ngày sau đó không.
Nếu có, gặp ở chỗ đông người nếu bắt buộc phải gặp, không đưa con nhỏ theo, có một người tin cậy biết lịch gặp của mình. Khi có nguy hiểm, báo công an xã, phường hoặc nhờ hội phụ nữ, người lớn tin cậy trong họ can thiệp. Những vết thương cũ làm mình mất ngủ, buồn kéo dài, nên gặp chuyên gia tâm lý hoặc bác sĩ để có người cùng đi qua; đây không phải chuyện tự xoay xở một mình được.
Chọn mức gần vừa sức mình
Giữa "cắt đứt" và "thân như chưa có gì" còn nhiều mức. P có thể chọn một mức, thử vài tháng, rồi đổi:
| Mức gần | Trông như thế nào |
|---|---|
| Tạm không liên lạc | Không gọi, không về; nhờ một người nhắn rằng mình ổn |
| Lễ phép, giữ khoảng | Về dịp Tết, hỏi thăm sức khoẻ qua mẹ, không ngồi riêng với bố |
| Gần có giới hạn | Gọi mỗi tháng một lần, gặp ở nhà có người khác, về trong ngày |
| Gần lại từng phần | Đưa cháu về chơi có mình đi cùng, nói chuyện riêng một số chủ đề |
| Gần lại đầy đủ | Chỉ khi chính mình muốn, không vì ai giục |
Ghi mức mình chọn vào sổ, kèm ngày bắt đầu. Ba tháng sau đọc lại và tự hỏi mình thấy thế nào sau mỗi lần gặp, chứ không hỏi người khác thấy thế nào. P chọn mức thứ ba: một cuộc gọi đầu tháng, về thăm ban ngày cùng chồng và con, không ngủ lại.
Đặt ranh giới bằng câu cụ thể, nói một lần
Ranh giới mơ hồ kiểu "con cần không gian" thường không được hiểu. Ranh giới cụ thể thì người kia biết phải làm gì. P nói với bố trong một cuộc gọi: "Bố ơi, con sẽ đưa cháu về chơi ban ngày, con đi cùng. Cháu chưa ngủ lại được bố ạ. Nếu bố uống rượu thì hôm đó con không về." Nói bình tĩnh, không giải thích chuyện cũ, không chờ bố đồng ý.
Nếu bố hỏi vì sao: "Con chưa sẵn sàng hơn thế. Đây là mức con làm được." Nếu bố bắt đầu chê, như ngày xưa: "Bố nói vậy là con dừng cuộc gọi. Tháng sau con gọi lại." Và làm đúng như vậy. Ranh giới chỉ có nghĩa khi được giữ.
Với anh chị ruột từng bắt nạt mình nặng hồi nhỏ, giọng có thể khác: "Anh ơi, em vẫn muốn mình là anh em, nhưng anh đừng gọi em bằng cái tên hồi đó nữa. Lần sau anh gọi là em đứng dậy về." Với một người dì hay chê bai trước mặt con cháu: "Dì ơi, cháu nhờ dì đừng nói về cân nặng của cháu trước bọn nhỏ. Cháu cảm ơn dì."
Đừng đòi người kia phải hiểu vì sao. Họ có thể không bao giờ hiểu hết. Việc của mình là nói rõ và giữ, không phải thuyết phục.
Khi người kia muốn gần lại, hoặc nói một lời xin lỗi
Có những người cha, người mẹ về già thay đổi thật. Bố P bỏ rượu đã ba năm, hay gọi hỏi thăm, gửi rau lên cho cháu. Có lần bố nói, ngập ngừng: "Hồi đó bố nóng quá, con đừng để bụng." Câu đó chưa phải lời xin lỗi trọn vẹn, nó né đúng những gì đã xảy ra. Nhưng với một người như bố, đó có thể là mức xa nhất bố nói được.
P có quyền nhận câu đó tới đâu thì nhận tới đó. Có thể đáp: "Con nghe bố nói rồi. Con cần thời gian." Không cần đáp "con không để bụng" khi mình vẫn còn để bụng. Cũng không cần bắt bố nói lại cho đúng, cho đủ. Thay đổi có thật của bố thể hiện ở việc bố có giữ được những ranh giới P đặt ra không: có uống rượu khi P về không, có chê cháu như từng chê P không.
Nếu người kia chưa bao giờ nhận gì, vẫn nói "bố mẹ nào chẳng đánh con", thì hiểu rằng mình có thể không bao giờ nghe được lời xin lỗi mình cần. Một số người tìm thấy sự nhẹ lòng bằng cách viết cho người đó một lá thư rồi không gửi, hoặc nói những điều cần nói với chuyên gia tâm lý. Lành lại không nhất thiết cần người kia tham gia.
Ông bà và cháu: đừng để vết thương của mình thành bức tường cho con
Chuyện khó nhất với P không phải chuyện của P với bố, mà là chuyện của bố với con P. Bố P bây giờ hiền với cháu, hay dắt cháu ra vườn xem gà, cháu mê ông. P vừa mừng vừa thấy nhói: sao ngày xưa bố không như vậy với mình. Và P lo: lỡ bố nóng lên với cháu thì sao.
Hai điều này có thể cùng đúng. P không cần chọn giữa việc thấy tủi và việc để cháu có ông. Cách làm thực tế là để cháu gặp ông trong những điều kiện P giữ được: P có mặt, ban ngày, không có rượu, cháu không ở riêng với ông khi P chưa yên tâm. Nếu thấy ông nói những câu ngày xưa từng nói với P, như chê cháu chậm, so cháu với con nhà khác, P nói ngay, nhẹ nhưng rõ: "Bố ơi, bé đang tập, bố đừng so bé với ai nha bố." Rồi đưa cháu ra chỗ khác.
Đừng kể chuyện ngày xưa cho con nhỏ nghe để giải thích vì sao mẹ giữ khoảng cách. Con nhỏ chưa mang nổi chuyện đó, và con có quyền có mối quan hệ của riêng con với ông. Khi con đã lớn, mười lăm mười sáu tuổi, và tự hỏi, có thể kể vừa đủ, không kể để con ghét ông.
Ghi vào sổ những lần cháu gặp ông: hôm đó thế nào, ông có giữ ranh giới không, cháu về kể gì. Sau vài tháng, những dòng ghi này giúp P thấy rõ bố đã thay đổi thật đến đâu, bằng việc cụ thể chứ không bằng lời người nhà kể.
Biết lúc nào nên lùi lại, và tự kiểm theo thời gian
Lùi lại khi cái cũ quay về. Người đó uống rượu lại, quát mắng con cháu, đem mình ra so sánh trước mặt người khác: về sớm, giãn lịch gọi, quay lại mức gần thấp hơn. Lùi lại không phải thất bại, đó là giữ ranh giới đúng như đã nói.
Lùi lại khi mình bị kéo cạn. Sau mỗi lần gặp mà mất ngủ vài đêm, cáu với con, khóc một mình, thì mức gần đó đang quá sức. Giảm xuống, và nói với một người tin cậy.
Sau một tháng. Đọc lại sổ: những lần gặp, mình thấy gì trước, trong và sau. Đừng ghi chuyện người kia làm sai để làm bằng chứng; ghi cảm giác của mình để biết mức nào vừa.
Sau một năm. Hỏi mình có muốn tiến thêm một bước, đứng yên, hay lùi lại. Cả ba đều được. P sau một năm quyết định để cháu ở lại ăn cơm tối với ông bà, P vẫn đi cùng.
Với người nhà giục bỏ qua. Nói một lần: "Con đang làm theo cách của con. Mẹ tin con nha." Rồi thôi, không cần thuyết phục ai.
Câu hỏi thường gặp
Bố mẹ từng đánh mắng mình, giờ già rồi có bắt buộc phải tha thứ không?
Không bắt buộc. Hàn gắn là lựa chọn của chính mình, theo nhịp của mình. Có người chọn gần lại có giới hạn, có người giữ khoảng cách, và cả hai đều có thể là cách sống tử tế với chính mình.
Người thân vẫn còn đánh đập, đe doạ thì làm gì?
An toàn của mình và con cái đặt trước, không phải hàn gắn. Tránh gặp riêng, có người tin cậy biết lịch của mình, và khi có nguy hiểm thì báo công an xã, phường hoặc nhờ người có trách nhiệm can thiệp.
Đặt ranh giới với bố mẹ có phải là bất hiếu không?
Không. Ranh giới cụ thể như chỉ về ban ngày, không ở lại khi có rượu, là cách để mình còn giữ được liên lạc mà không bị tổn thương thêm. Nhiều khi chính ranh giới làm cho việc gần lại có thể xảy ra.
Người nhà cứ bảo bỏ qua đi thì trả lời sao?
Nói một lần rằng mình đang làm theo cách của mình và nhờ họ tin mình, rồi không cần thuyết phục thêm. Người khuyên thường thương cả hai bên nhưng không mang những gì mình đã mang.
Bố nói "hồi đó bố nóng quá" có tính là xin lỗi không?
Đó có thể là mức xa nhất bố nói được, dù chưa trọn vẹn. Mình nhận tới đâu thì nhận tới đó, không cần nói đã hết giận khi chưa hết, và nhìn sự thay đổi qua việc bố có giữ ranh giới mình đặt ra hay không.
Khi nào nên tìm chuyên gia tâm lý?
Khi những ký ức cũ làm mình mất ngủ, buồn kéo dài nhiều tuần, sợ hãi mỗi lần sắp gặp người đó, hay ảnh hưởng tới cách mình đối xử với con. Chuyên gia giúp mình đi qua những chuyện không nên tự xoay xở một mình.