Muốn biết người thân đang thiếu gì, hãy nghe kỹ những lời họ than, nhưng đừng biến câu than nào cũng thành một món quà: chỉ lời than về một thứ cụ thể, lặp lại nhiều lần và người đó đã tự xoay xở mà chưa xong mới là ý quà; còn than để xả mệt thì cần được nghe, than về sức khoẻ thì cần đưa đi khám. Đáp sai kiểu lời than là cách nhanh nhất khiến người kia thôi kể với bạn.
Tình huống giả định trong bài: chị K, bốn mươi hai tuổi, mỗi tuần nghe ba người than. Bố than cái ghế mây ngoài hiên ngồi lâu đau lưng. Em trai mới đi làm ở thành phố khác than phòng trọ nóng, sáng nào cũng đi xe buýt bốn mươi phút. Bạn thân than mệt việc, sếp mới khó tính. Chị K từng mua quà theo cả ba lời than ấy, và chỉ một món trúng.
Lời than là thông tin quý, nhưng hay bị đáp sai
Người ta than với người mình tin. Bố không than chuyện ghế với hàng xóm, em trai không kể chuyện phòng trọ với đồng nghiệp. Vì vậy, mỗi lời than là một chút thông tin thật mà người kia chủ động trao cho bạn, thứ mà hỏi thẳng thì không bao giờ có.
Cái khó là người nghe hay phản ứng theo một trong hai kiểu, và cả hai đều làm hỏng. Kiểu thứ nhất là khuyên ngay: "Thì bố bỏ cái ghế đấy đi", "Thì mày chuyển phòng đi", "Thì nghỉ việc đi". Người than không cần lời khuyên đó, họ đã nghĩ tới nó từ lâu. Kiểu thứ hai là mua ngay: hôm trước bố than, hôm sau có cái ghế mới chở tới. Nghe thì chu đáo, nhưng bố sẽ học được rằng than một câu là con tốn tiền, và lần sau bố im.
Chị K nhận ra điều này sau khi tặng bạn thân một gói đi nghỉ cuối tuần vì bạn than mệt việc. Bạn cảm ơn, nhưng không đi, vì cái bạn mệt không phải thiếu nghỉ ngơi mà là không ai nghe bạn kể chuyện sếp mới. Món quà đúng lúc đó là một buổi tối ngồi nghe.
Bốn kiểu lời than và cách đáp
Trước khi nghĩ tới quà, xếp lời than vào một trong bốn kiểu. Mỗi kiểu cần một cách đáp khác:
| Kiểu than | Ví dụ | Người kia cần gì | Cách đáp |
|---|---|---|---|
| Than vì một thứ đang hỏng, đang thiếu | "Cái ghế mây ngồi lâu là đau lưng." | Một thứ tốt hơn, hoặc sửa lại | Hỏi thêm chi tiết, ghi lại, chờ nghe lần thứ hai |
| Than để xả mệt | "Sếp mới khó quá, ngày nào cũng họp tới tối." | Được nghe, được đứng về phía mình | Nghe hết, hỏi tiếp, không khuyên, không mua |
| Than về hoàn cảnh khó đổi | "Phòng trọ nóng, mà giá chỗ khác cao lắm." | Đỡ một phần, không phải giải quyết hết | Hỏi họ đã thử gì, tìm một chỗ nhỏ có thể đỡ |
| Than về sức khoẻ, giấc ngủ, tâm trạng | "Dạo này ngủ không được, chẳng muốn làm gì." | Được đưa đi khám, có người ở bên | Hẹn đưa đi khám; nếu kéo dài, gặp bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý |
Chỉ kiểu đầu và đôi khi kiểu thứ ba mới dẫn tới quà. Kiểu thứ hai cần thời gian của bạn. Kiểu thứ tư cần bạn đưa người đó đi khám hoặc gặp chuyên gia tâm lý, và ở cạnh họ trong lúc đó, chứ không phải một món đồ thay cho lời hỏi han. Lẫn kiểu thứ tư với kiểu đầu là sai lầm đáng tránh nhất.
Khi người thân đang than: năm việc trong cuộc nói chuyện
Phần lớn thông tin nằm ở cách bạn nghe ngay lúc đó, không phải ở việc ghi chép sau. Chị K tập theo thứ tự này:
- Không ngắt lời, không chen kinh nghiệm của mình vào. Để người kia nói hết câu than đầu tiên, kể cả khi bạn đã đoán được đoạn sau.
- Hỏi tiếp một câu về chính chuyện đó, để lấy chi tiết: "Đau lưng chỗ nào hả bố, ngồi bao lâu thì đau?" Chi tiết là thứ biến một lời than mơ hồ thành thông tin dùng được.
- Hỏi người kia đã thử gì: "Thế em đã thử mở cửa sổ ban đêm chưa, hay phòng không có cửa sổ?" Câu này cho biết họ đã tự xoay xở tới đâu, và giúp bạn khỏi đưa ra gợi ý họ đã thử rồi.
- Không hứa mua gì trong cuộc nói chuyện. Hứa ngay là biến lời than thành lời xin, người lớn tuổi rất ngại điều này.
- Kết thúc bằng một câu ghi nhận, không phải lời khuyên: "Nghe là thấy mệt thật đấy. Có gì cứ kể chị nghe." Sau đó ghi hai dòng vào sổ người thân: ngày, lời than nguyên văn, kiểu than.
Một cuộc gọi như vậy mất thêm chừng năm phút so với một cuộc gọi vội. Năm phút ấy là chỗ người kia quyết định lần sau có còn kể với bạn nữa không.
Nói dở và nói được khi nghe than
Vài câu đáp quen miệng mà chị K đã thôi dùng, và câu thay:
| Nói dở | Nói được |
|---|---|
| "Thì bố bỏ cái ghế đi, có gì đâu." | "Bố ngồi ghế đó từ hồi nào rồi hả bố, chắc quen lắm." |
| "Ai đi làm mà chẳng mệt, chịu khó đi." | "Kể tiếp đi, hôm nay sếp mới làm gì?" |
| "Để chị mua cho cái quạt, mai chị đặt." | "Phòng em nóng nhất lúc mấy giờ, ngủ được không?" |
| "Mày than suốt, nghe mệt quá." | "Tối nay tao rảnh, gọi điện nói cho đã đi." |
| "Thôi đừng nghĩ nhiều, ngủ đi là khỏi." (với người mất ngủ lâu ngày) | "Mất ngủ lâu vậy rồi, tuần này con đưa mẹ đi khám nhé." |
Cột phải không giải quyết gì cả, và đó là chủ ý. Người than cảm thấy được nghe thì tiếp tục kể, và chính phần kể tiếp ấy mới cho bạn biết họ thật sự thiếu gì. Lời khuyên vội và món quà vội đều đóng cửa câu chuyện.
Với người ít nói như bố, câu đáp còn cần ngắn hơn nữa. Bố than một câu rồi đổi chuyện ngay, vì bố không quen kể khổ. Lúc đó đừng kéo bố quay lại, chỉ cần nhớ, và lần sau ngồi cạnh bố ở hiên thì hỏi một câu như vô tình: "Cái ghế này bố ngồi từ hồi nào nhỉ?"
Khi nào một lời than mới thành ý quà
Lặp lại từ hai, ba lần. Bố than ghế đau lưng ba lần trong một tháng, mỗi lần một hoàn cảnh khác nhau: lúc đọc báo, lúc ngồi uống trà với bác hàng xóm, lúc xem ti vi. Đó không còn là chuyện một hôm mệt.
Cụ thể tới mức biết phải chọn gì. Em trai không chỉ than nóng, mà kể phòng hướng tây, chiều nắng rọi vào tường, quạt trần quay yếu. Chi tiết như vậy mới đủ để chọn đúng, không cần hỏi thêm.
Người kia đã tự xoay xở mà chưa xong. Bố kê thêm cái gối sau lưng, em trai treo khăn ướt trước quạt. Cách xoay xở cho biết họ cần đúng thứ gì, và cho thấy họ sẽ dùng nó.
Không chạm vào tự ái. Món quà giải quyết lời than về tiền bạc, về công việc mất ổn định, dễ làm người kia thấy bị thương hại. Những lời than đó cần sự đồng hành, không cần quà.
Đã có thời gian ngăn cách. Trao vào một dịp tự nhiên, sau lời than vài tuần, kèm câu nhắc lại: "Bố bảo ngồi ghế mây đau lưng, con tìm cái ghế có tựa, bố ngồi thử xem." Bố biết con nhớ, nhưng không thấy mình vừa than là được chiều.
Những việc không nên làm với lời than
Lời than là thứ người kia gửi gắm, nên có vài giới hạn cần giữ:
- Không kể lại lời than cho người khác, kể cả anh chị em, trừ khi cần bàn để cùng giúp và người kia không phiền. Bố than với bạn có khi vì không muốn các con khác lo.
- Không nhắc lời than như một lời trách: "Đấy, con bảo bố thay ghế từ lâu mà."
- Không ghi vào sổ những chuyện người kia kể riêng về người thứ ba, như chuyện vợ chồng em trai, chuyện nhà bạn thân. Sổ là để nhớ người đó cần gì, không phải để lưu chuyện của người khác.
- Không dùng lời than của bạn thân về công việc để khuyên bảo dài dòng khi bạn chỉ muốn kể.
Còn một điều không cần làm: không cần giải quyết mọi lời than. Có những thứ người kia sẽ tự lo, và việc của bạn chỉ là biết, để khi họ cần thì bạn ở đó.
Cũng đừng chờ tới khi có lời than mới gọi. Nếu mỗi cuộc gọi chỉ diễn ra lúc người kia đang khó, họ sẽ bắt đầu thấy mình là gánh nặng, và giấu bớt. Những cuộc gọi bình thường, không có chuyện gì, mới giữ cho lời than được nói ra tự nhiên.
Sau một tháng, một năm: lời than đã hết chưa
Một tháng sau khi trao quà, nghe xem lời than ấy còn xuất hiện không. Bố không còn nhắc chuyện đau lưng khi ngồi đọc báo nghĩa là món quà đúng. Bố vẫn nhắc, thì có thể cái ghế không phải nguyên nhân, và việc nên làm là đưa bố đi khám chứ không mua thêm đồ.
Với bạn thân than mệt việc, chị K không tặng gì, mà hẹn một tối mỗi tháng gọi điện dài, chỉ để nghe. Ba tháng sau, bạn đổi sang nhóm khác trong công ty, và chính bạn nói: "May có mày nghe tao kể, không thì chắc tao nghỉ ngang rồi."
Sau một năm, đọc lại cột lời than trong sổ người thân. Bạn sẽ thấy những lời than đã biến mất, những lời than vẫn còn, và những lời than mới. Lời than mới thường là tín hiệu người đó đang bước sang một giai đoạn khác: em trai chuyển việc, bố bắt đầu ít đi lại. Đọc lời than theo năm là cách nhìn thấy người thân thay đổi.
Còn với em trai, chị K không mua quạt ngay. Chị hỏi thêm hai lần, biết phòng hướng tây và em hay ngủ trưa ngày nghỉ, rồi mới gửi một tấm rèm dày đúng khổ cửa sổ em đã đo. Em nhắn lại một câu ngắn: "Chiều nay ngủ được rồi chị ạ."
Câu hỏi thường gặp
Người thân than một chuyện thì có nên mua ngay để giải quyết không?
Thường là không nên. Mua ngay sau lời than khiến người kia nghĩ rằng than là làm con tốn tiền, và lần sau họ sẽ im. Nên hỏi thêm chi tiết, ghi lại, chờ xem lời than có lặp lại không, rồi trao vào một dịp tự nhiên sau vài tuần.
Làm sao phân biệt than để xả mệt và than vì thiếu thứ gì đó?
Than vì thiếu thường gắn với một vật, một chỗ cụ thể và lặp lại trong nhiều hoàn cảnh. Than để xả thường gắn với cảm xúc, với người khác, và người kia nói xong thấy nhẹ hơn. Hỏi tiếp một câu về chi tiết là bạn phân biệt được.
Bố mẹ than mất ngủ, chán ăn lâu ngày thì có nên mua đồ giúp ngủ không?
Không nên tự mua. Mất ngủ, chán ăn kéo dài cần được bác sĩ khám. Nếu người thân còn có dấu hiệu buồn chán, không muốn làm gì trong thời gian dài, nên đưa họ gặp bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý, và ở bên họ trong lúc đó.
Có nên kể lời than của bố mẹ cho anh chị em biết không?
Chỉ kể khi cần bàn để cùng giúp, và tốt nhất là khi bố mẹ không phiền. Nhiều khi bố mẹ chỉ than với một người con vì không muốn cả nhà lo. Nếu cần kể, nói phần việc cần làm, không kể nguyên văn chuyện riêng.
Bạn thân than mệt việc liên tục thì nên làm gì?
Trước hết là nghe, không khuyên nghỉ việc hay chịu khó. Hẹn một buổi gọi điện hoặc ngồi riêng chỉ để bạn kể. Nếu bạn có dấu hiệu kiệt sức kéo dài, mất ngủ, chán nản nặng, nhẹ nhàng gợi ý gặp chuyên gia tâm lý và đi cùng bạn nếu bạn muốn.