Muốn hỏi khéo người thân thích quà gì mà không lộ, bạn đừng hỏi về quà: hãy hỏi về đời sống hằng ngày của họ, rải ra hai ba lần trong sáu đến tám tuần trước ngày tặng, mỗi lần một câu nhỏ, và ghi ngay câu trả lời vào sổ người thân. Câu "dạo này cái gì trong nhà làm mẹ bực nhất" cho bạn nhiều thông tin hơn mười lần câu "mẹ thích quà gì", vì người lớn gần như luôn đáp câu sau bằng "mẹ có thiếu gì đâu".
Bài này đi theo một tình huống giả định: chị A, ba mươi hai tuổi, làm kế toán, muốn tặng mẹ một món vào sinh nhật tháng tới mà năm nào cũng bị gạt đi bằng một câu "mua làm gì cho tốn". Phần dưới là lịch hỏi, câu hỏi mẫu theo từng vai, cách nhờ người hỏi hộ, và những việc không nên làm khi muốn biết ý người khác.
Vì sao hỏi thẳng chỉ nhận về câu "không cần gì"
Câu hỏi "thích quà gì" đặt người được hỏi vào thế khó. Cha mẹ sợ con tốn tiền, nên trả lời ngay "không cần". Bạn thân sợ nói ra món mình thích thì thành đòi hỏi, nhất là khi món đó hơi đắt. Vợ hay chồng thì nghĩ rằng sống với nhau từng ấy năm, người kia phải tự biết, và câu hỏi thẳng làm họ hơi tủi. Thêm nữa, hỏi gần ngày sinh nhật là lộ ngay, bất ngờ mất sạch.
Có một lý do ít ai nghĩ tới: nhiều người thật sự không biết mình muốn gì khi bị hỏi đột ngột. Trong đầu họ không có sẵn một danh sách. Nhưng họ biết rất rõ cái gì đang làm họ khó chịu: cái chảo bong lớp chống dính, đôi dép đi chợ đã mòn gót, cái đèn bàn chập chờn. Những thứ đó họ kể ra dễ dàng nếu được hỏi đúng kiểu, vì kể chuyện than vãn là chuyện bình thường, không ai thấy ngại.
Vì vậy, nguyên tắc của hỏi khéo là đổi đối tượng câu hỏi: không hỏi người kia muốn gì, mà hỏi họ đang làm gì, đang vướng gì, gần đây thấy gì hay. Câu trả lời thô đó bạn tự lọc ra thành ý quà sau. Người được hỏi không cảm thấy bị dò, vì bạn đang nói chuyện với họ chứ không đang phỏng vấn họ.
Câu hỏi thẳng và câu hỏi vòng: đổi thế nào
Bảng dưới là vài cặp câu hay gặp. Cột trái là câu thường dùng nhưng hầu như không cho ra thông tin; cột phải là câu thay, hỏi về đời sống chứ không hỏi về quà.
| Tránh | Thay bằng |
|---|---|
| "Mẹ thích quà gì để con mua?" | "Dạo này trong bếp có cái gì làm mẹ bực nhất không?" |
| "Sinh nhật mày muốn gì?" | "Cuối tuần rồi mày làm gì, có đi đâu chơi không?" rồi để bạn kể tiếp |
| "Anh cần gì không, em mua cho?" | "Đợt này anh đi làm bằng xe máy hay xe buýt, trời mưa thế có ướt không?" |
| "Bố có thích đồng hồ không?" (hỏi gợi ý một món cụ thể) | "Bố hay xem giờ bằng gì, đồng hồ cũ còn chạy không bố?" |
| Hỏi đúng tuần sinh nhật | Hỏi từ sáu tuần trước, rải ra hai ba lần, xen giữa chuyện khác |
Điểm chung của cột phải là người được hỏi có thể kể dài, có chi tiết, và không thấy liên quan gì tới quà. Có một mẹo nhỏ: sau câu trả lời, hỏi thêm một câu tiếp theo về chính chuyện đó, thay vì quay sang chuyện quà. Người ta sẽ kể tiếp phần quan trọng nhất, như "cái chảo ấy mẹ dùng từ hồi con còn đi học, giờ chiên trứng toàn dính".
Lịch hỏi sáu tuần: hỏi gì, lúc nào, ghi ở đâu
Lịch dưới đây dành cho một dịp như sinh nhật, đủ xa để không lộ và đủ gần để câu trả lời còn đúng. Bạn có thể co giãn tuỳ người, nhưng giữ nhịp rải ra, mỗi lần chỉ một câu:
- Sáu tuần trước: trong một cuộc gọi bình thường, hỏi một câu về sinh hoạt hằng ngày, kiểu "Sáng nào mẹ cũng đi bộ à, giày đi có êm không mẹ?" Gọi xong ghi ngay hai dòng vào sổ người thân hoặc ghi chú điện thoại: ngày gọi, mẹ đã nói gì, nguyên văn càng tốt.
- Bốn tuần trước: hỏi một câu về thứ người đó thích làm khi rảnh. Người hay đọc báo, hay trồng cây, hay nấu cho cả nhà đều có thứ đang thiếu hoặc đang cũ. Ghi tiếp, đánh dấu những gì trùng với lần trước.
- Ba tuần trước: nếu cần, nhờ một người hỏi hộ (xem phần dưới). Đây là lúc gom lại, đọc cả trang ghi chép, chọn ra hai ba hướng.
- Hai tuần trước: hỏi một câu kiểm, thật nhẹ, để chắc món mình định chọn không bị trùng, kiểu "Cái chảo mẹ nói hôm trước, mẹ đã mua cái mới chưa?" Nếu mẹ đã mua rồi, bạn còn hai tuần để đổi hướng.
- Một tuần trước: dừng hỏi. Hỏi dồn sát ngày thì người kia đoán ra ngay.
Chỗ ghi nên là một chỗ cố định, mở được trên điện thoại. Câu trả lời nghe qua điện thoại quên rất nhanh, nhất là chi tiết như màu, cỡ, loại. Ghi ngay trong năm phút sau khi cúp máy là thói quen quyết định chuyện này thành hay không.
Câu hỏi mẫu theo từng vai
Con hỏi mẹ, khi mẹ đang kể chuyện đi chợ: "Mẹ đi chợ giờ còn xách nổi không, hay để con tìm cái gì cho đỡ tay?" Câu này nghe như lo cho mẹ, đúng là lo cho mẹ thật, và mẹ sẽ kể về cái giỏ, cái xe đẩy, quãng đường từ chợ về nhà.
Em gọi cho anh trai đang ở xa: "Phòng anh thuê có lạnh không, mùa này ngoài đó rét chưa anh?" Người ở một mình ít khi kể khổ, nhưng hỏi về phòng thì họ sẽ kể chuyện chăn mỏng, ấm đun nước hỏng, đèn tối.
Bạn thân nhắn bạn thân qua Zalo, lúc tối: "Dạo này mày còn chạy bộ không, hay bỏ rồi? Hồi trước thấy mày hăng lắm." Bạn thân hay trả lời thật và dài nếu câu hỏi chạm đúng chuyện họ từng mê.
Vợ hỏi chồng trong bữa cơm: "Hôm nay đi làm có gì mệt không anh? Cái túi đựng máy tính anh còn dùng được không, thấy quai sờn rồi." Câu hỏi gắn với thứ mình đã nhìn thấy thì người kia không thấy bị dò.
Cháu hỏi ông, khi ông đang ngồi nghe đài: "Ông ơi, cái đài này ông dùng lâu chưa, giờ còn bắt sóng rõ không ông?" Ông sẽ kể chuyện chiếc đài, ai mua cho, và cái gì làm ông khó chịu.
Nhờ người hỏi hộ: ai hợp, dặn gì
Có những người bạn hỏi kiểu gì cũng bị đoán ra, nhất là người tinh ý hoặc người đã quen nghe con cái hỏi trước mỗi dịp. Lúc đó, một người hỏi hộ đáng giá hơn mọi câu hỏi vòng:
- Người hợp nhất là người thân với người nhận nhưng không phải người hay tặng quà cho họ: chị dâu, cô hàng xóm thân, bạn chung lâu năm. Người kia không nghi vì không có lý do để nghi.
- Dặn người hỏi hộ một câu cụ thể chứ đừng dặn chung chung "hỏi xem mẹ thích gì". Ví dụ: "Chị hỏi giúp em xem mẹ dạo này còn đan len không, nếu còn thì mẹ đang thiếu kim hay thiếu len."
- Con nhỏ trong nhà hỏi rất tự nhiên, nhưng dễ nói lộ. Chỉ nhờ con khi con đã đủ lớn để giữ bí mật, và chỉ dặn một câu.
- Không nhờ người hay kể lại chuyện, không nhờ người đang có mâu thuẫn với người nhận, và không nhờ ai hỏi những chuyện riêng tư như sức khoẻ hay tiền bạc.
- Sau khi biết được, cảm ơn người hỏi hộ và kể cho họ món mình chọn, để họ không vô tình nhắc ngược lại với người nhận.
Một chi tiết nhiều người quên: người hỏi hộ cũng cần được giữ bí mật cho. Đừng nói với người nhận "chị B hỏi giúp con đấy". Người lớn biết mình bị dò qua người khác đôi khi thấy ngượng, dù việc đó xuất phát từ quan tâm.
Khi người kia đoán ra, và những việc không nên làm
Người tinh ý sẽ đoán ra, nhất là khi bạn hỏi đúng dịp năm nào cũng tặng. Lúc đó đừng chối quanh. Một câu cười trừ là đủ: "Thôi mẹ biết rồi thì mẹ nói thật đi, không con mua nhầm lại phí." Nhiều khi người kia đã sẵn sàng nói thật, vì họ thấy bạn đã bỏ công hỏi suốt mấy tuần.
Có vài việc không nên làm dù mục đích tốt. Không lục tủ, lục túi của người kia để xem họ thiếu gì. Không đọc tin nhắn của họ với người khác. Không mở giỏ hàng trên điện thoại của họ khi họ để quên. Những việc đó, dù chỉ để chọn quà, vẫn là đọc lén, và nếu bị phát hiện thì niềm tin mất đi nhiều hơn món quà đem lại.
Cũng không cần biến mọi cuộc gọi thành một cuộc dò hỏi. Nếu một tuần bạn chỉ gọi để hỏi chuyện có liên quan tới quà, người kia sẽ thấy lạ. Cứ nói chuyện như mọi lần, chỉ chèn một câu hỏi vòng khi chuyện đang tới tự nhiên. Không cần giấu tuyệt đối mọi thứ: điều quan trọng là món quà đúng, không phải độ bất ngờ.
Sau khi tặng: ghi lại để lần sau hỏi ít hơn
Lần đầu hỏi khéo mất công. Những lần sau nhẹ hơn nhiều nếu bạn ghi lại kết quả của lần này:
- Ngay tối hôm tặng: ghi phản ứng của người nhận, câu đầu tiên họ nói khi mở quà, và họ có hỏi gì thêm không.
- Sau một tháng: để ý xem món quà có được dùng không. Lần về nhà nhìn qua bếp, qua kệ giày, đừng hỏi thẳng kiểu kiểm tra.
- Sau một năm: đọc lại toàn bộ ghi chép trước dịp tiếp theo. Bạn sẽ thấy những câu than lặp lại, những thứ đã được giải quyết, và những thứ người đó vẫn tự xoay xở.
- Ghi thêm những câu hỏi vòng nào đã cho ra câu trả lời tốt với người này. Mỗi người mở lòng với một kiểu câu khác nhau: có người thích kể về bếp, có người chỉ kể khi được hỏi về con cháu.
Tự kiểm rất đơn giản: nếu trước dịp tặng quà năm sau bạn mở sổ ra và có ít nhất ba dòng ghi về người đó, bạn đã không cần hỏi gì thêm nữa.
Câu hỏi thường gặp
Nên bắt đầu hỏi khéo trước ngày tặng quà bao lâu?
Khoảng sáu đến tám tuần là vừa. Sớm hơn thì câu trả lời có thể đã cũ khi tới ngày tặng, muộn hơn thì dễ lộ vì người kia nhớ ra ngày sắp tới. Rải câu hỏi ra hai ba lần trong khoảng đó, mỗi lần chỉ một câu.
Người thân luôn trả lời không cần gì thì phải làm sao?
Đừng hỏi về quà nữa mà hỏi về sinh hoạt hằng ngày: đồ gì trong nhà đang làm họ bực, việc gì đang mất thời gian, gần đây họ thấy gì hay ở nhà người khác. Câu trả lời thô đó bạn tự lọc ra thành ý quà, người kia không cần phải nghĩ.
Có nên nhờ con nhỏ hỏi hộ ông bà không?
Được, nếu con đã đủ lớn để giữ bí mật và bạn chỉ dặn một câu hỏi cụ thể. Trẻ nhỏ hỏi rất tự nhiên nhưng hay kể lại cả chuyện bố mẹ dặn hỏi. Nếu con dưới tuổi đi học, nên chọn người lớn khác.
Hỏi khéo có phải là dò xét người thân không?
Không, nếu bạn chỉ hỏi chuyện đời sống và người kia tự kể. Ranh giới là bạn không lục đồ, không đọc tin nhắn, không hỏi qua người khác những chuyện riêng tư như tiền bạc hay bệnh tật. Hỏi để quan tâm thì người kia cảm nhận được.
Nếu người kia đoán ra mình đang dò ý thì nên nói gì?
Thừa nhận nhẹ nhàng và xin họ nói thật, kiểu "mẹ đoán ra rồi thì nói luôn đi, con khỏi mua nhầm". Nhiều người đã sẵn lòng nói khi thấy bạn bỏ công hỏi suốt mấy tuần. Món quà đúng quan trọng hơn sự bất ngờ.