Khi đã lớn mà vẫn bị so sánh với anh chị em, cách nhẹ nhất là tách hai chuyện ra: với người so sánh (thường là bố mẹ, họ hàng), đáp ngắn, không cãi, rồi chuyển chuyện; với chính anh chị em bị đặt cạnh mình, nói thẳng một lần rằng mình không coi họ là đối thủ, và giữ một mối quan hệ riêng không có ai đứng giữa chấm điểm. Thứ làm đau nhất thường không phải lời so sánh, mà là việc nó dần chen vào giữa hai anh chị em.
Tình huống giả định: chị H là con cả, học giỏi, làm ngân hàng; em gái K kém chị ba tuổi, học trung bình, giờ mở một tiệm làm bánh nhỏ. Từ bé đến giờ, câu "sao không được như chị" đi theo K. Ba mươi tuổi, mỗi bữa cơm cuối tuần vẫn có một câu kiểu "chị mày lại được thưởng". K bắt đầu ngại về nhà, và ngại cả gặp chị, dù chị chưa bao giờ nói gì làm K buồn.
Vì sao bị so sánh vẫn đau khi đã ba mươi, bốn mươi tuổi
Nhiều người nghĩ lớn rồi thì chuyện so sánh hồi bé đã qua. Nhưng câu so sánh từ bố mẹ chạm vào một chỗ rất cũ: mong được thấy là đủ tốt trong mắt người sinh ra mình. Chỗ đó không lớn lên theo tuổi. Một câu bâng quơ của mẹ trong bữa cơm có thể làm một người bốn mươi tuổi đi về mà nghĩ cả đêm.
Phía người so sánh thường không có ý làm đau. Bố mẹ thế hệ trước lớn lên với cách nói "nhìn bạn mà học", họ nghĩ đó là động viên. Có người nói vì tự hào về đứa này mà không biết cách khen riêng. Có người nói vì lo cho đứa kia mà không biết cách lo khác. Hiểu điều đó không làm hết đau, nhưng giúp bạn đáp lại bằng giọng bình tĩnh thay vì bằng tổn thương cũ.
Còn phía người được khen thì sao? Chị H không hề vui khi bị đem ra làm thước đo. Chị thấy ngượng, thấy có lỗi với em, nhưng không biết nói gì, vì nói ra thì như tự khen mình. Thế là chị im, và sự im lặng của chị bị em hiểu là đồng ý. Hai chị em không ai ghét ai, nhưng giữa hai người dần có một khoảng hở mà cả hai đều tránh nhắc tới.
Câu đáp lại bố mẹ, họ hàng: ngắn, không cãi, chuyển chuyện
Trong bữa cơm, khi mẹ nói "chị mày lại được thưởng, mày thì cứ lặt vặt cái tiệm", cãi lại lúc đó thường chỉ làm bữa cơm nặng thêm. Một câu đáp ngắn, vui, rồi chuyển chuyện giữ được cả lòng tự trọng lẫn không khí: "Chị giỏi thật mà mẹ. Còn con tháng này bán được món bánh mới, mẹ ăn thử chưa, con mang cho mẹ một hộp đây."
Nếu muốn nói rõ hơn với mẹ, chọn lúc riêng, không trước mặt người khác, nói về cảm giác của mình chứ không kết tội: "Mẹ ơi, mỗi lần mẹ đặt con cạnh chị, con thấy mình như vẫn là đứa học kém lớp năm. Con biết mẹ thương con. Mẹ hỏi chuyện tiệm của con riêng thôi, đừng so với chị, con sẽ kể mẹ nghe nhiều hơn."
Với họ hàng trong ngày họp mặt, càng ngắn càng tốt, vì họ không ở lại đủ lâu để hiểu: "Dạ, mỗi người một nghề bác ạ. Bác dạo này còn đi tập dưỡng sinh buổi sáng không?"
Và câu dành cho người được khen, khi muốn đỡ cho em: "Mẹ ơi, bánh của em K bán ở mấy quán quen rồi đấy, con còn không làm được cái bánh nào ra hồn." Câu này không phủ nhận lời khen của mẹ, chỉ đưa em đứng lên cạnh mình thay vì bên dưới.
Nói với chính người mình bị so cùng
Nói một lần, thẳng, không vòng vo. K hẹn chị đi dã ngoại ở công viên chiều chủ nhật, không có bố mẹ. Ngồi trên tấm bạt, K nói: "Chị ơi, em ngại về nhà vì cứ bị so với chị. Em không giận chị đâu, chỉ muốn chị biết, để mình đừng xa nhau vì chuyện đó."
Người được khen cũng nói thật. Chị H đáp: "Chị cũng ghét lúc mẹ nói thế. Chị không biết nói gì nên im, chị xin lỗi vì để em một mình." Câu xin lỗi không phải nhận lỗi về lời của mẹ, mà vì đã im.
Thoả thuận nhỏ cho lần sau. Hai chị em hẹn: khi mẹ so sánh, người được khen sẽ chuyển chuyện sang việc của người kia. Một ám hiệu nhỏ, không cần ai biết.
Có chuyện riêng không liên quan tới thành tích. Hai chị em đặt một nếp: mỗi tháng một buổi đi dạo hoặc ăn trưa, nói chuyện gì cũng được trừ công việc và tiền. Nói chuyện phim, chuyện con mèo, chuyện hồi bé trốn ngủ trưa.
Không biến chị em thành đội cùng chống bố mẹ. Mục đích là gỡ khoảng hở giữa hai chị em, không phải đi nói xấu mẹ. Nói về cảm giác của mình, không bàn mẹ sai thế nào.
Phản ứng hay gặp và cách đổi
Những phản ứng bên trái rất dễ hiểu, nhưng thường làm chuyện nặng thêm hoặc làm mất luôn người anh chị em.
| Tránh | Thay bằng |
|---|---|
| Cãi lại ngay trong bữa cơm, trước cả nhà | Đáp ngắn, chuyển chuyện; nói kỹ với bố mẹ vào lúc riêng |
| Tránh về nhà, tránh gặp luôn anh chị em được khen | Gặp riêng anh chị em ở chỗ khác, không có bố mẹ |
| Cố làm bằng được việc anh chị em làm để chứng minh | Làm việc mình chọn, kể cho bố mẹ bằng chuyện cụ thể |
| Người được khen im lặng cho qua | Nói một câu đưa anh chị em lên cạnh mình |
| Đem chuyện so sánh hồi bé ra trách anh chị em | Nói rõ đó không phải lỗi của họ |
| Lặp lại đúng câu so sánh đó với con cái mình | Khen từng đứa theo chuyện riêng của nó |
Cái không cần làm: không cần thắng trong cuộc so sánh, không cần bố mẹ thừa nhận đã sai, không cần anh chị em phải tự hạ mình xuống cho mình dễ chịu. Mục tiêu nhỏ hơn và thực hơn: lời so sánh không còn chen vào giữa hai người.
Khi lời so sánh chuyển sang con cái của hai nhà
Một giai đoạn hay gặp: anh chị em đều có con, và câu so sánh từ bố mẹ không còn nhắm vào mình mà nhắm vào cháu. "Thằng cu nhà chị H đọc thông viết thạo rồi, con bé nhà K vẫn chưa." Câu này đau gấp đôi, vì vừa chạm vào chuyện cũ của mình, vừa chạm vào đứa con mình thương. Và nó dễ làm hai anh chị em xa nhau nhanh hơn chuyện hồi bé, vì giờ ai cũng có một đứa nhỏ để bênh.
Cách đáp vẫn giữ nguyên nguyên tắc: ngắn, không cãi, chuyển chuyện. Nhưng có thêm một việc quan trọng là giữ cho bọn trẻ không nghe thấy hoặc không bị cuốn vào. K nói với mẹ, lúc riêng: "Mẹ ơi, bé nhà con đang tập đọc, nó nghe bà so với anh họ là nó sợ đọc trước mặt cả nhà. Mẹ khen riêng từng đứa thôi mẹ nhé." Lấy cảm giác của đứa trẻ ra nói thường được ông bà nghe hơn là nói cảm giác của mình.
Giữa hai chị em, hẹn trước với nhau một điều: không bao giờ hỏi điểm, hỏi xếp loại con nhà kia, không khoe thành tích con mình trong nhóm chung, và khi ông bà so sánh thì người có con được khen là người chuyển chuyện trước. Bọn trẻ chơi với nhau thân hay không phụ thuộc rất nhiều vào việc chúng có bị đặt lên bàn cân hay không. Người lớn giữ được điều đó thì anh em họ mới có cơ hội thân như anh chị em ruột từng thân.
Khi chính bạn là người được đem ra làm thước đo
Ít ai viết cho người được khen, vì nghĩ họ chẳng có gì phải lo. Nhưng làm người luôn được nhắc như tấm gương cũng mệt theo kiểu khác: sợ hỏng một lần là cả nhà thất vọng, ngại kể chuyện khó của mình vì không hợp với vai, và nhìn em mình xa dần mà không biết làm sao.
Nếu bạn ở vai này, việc đầu tiên là không nhận lời khen theo cách làm em thấp xuống. Khi mẹ khen trước mặt em, chuyển ngay sang em bằng một chi tiết thật về việc em đang làm. Việc thứ hai là kể cho em nghe chuyện khó của mình: lần bị sếp mắng, tháng bị cắt thưởng, lúc mệt muốn nghỉ việc. Em thấy chị cũng là người thường, không phải cái thước, và khoảng cách giữa hai người ngắn lại.
Việc thứ ba là hỏi chuyện em như hỏi một người có nghề riêng. Chị H bắt đầu hỏi K về cách làm bánh, về khách quen, về chuyện tiệm hay bị ế ngày mưa. Chị ghi lại tên hai món bánh K tự nghĩ ra để lần sau gọi đúng tên. K nhận ra chị không hỏi cho có, và lần đầu tiên sau nhiều năm, K gọi cho chị trước để kể chuyện một khách mua cả mâm bánh cho đám cưới.
Tự kiểm sau một tháng và sau một năm
Sau một tháng, nhìn vào hai thứ. Thứ nhất, bạn có còn ngại về nhà như trước không, và khi nghe câu so sánh, bạn có đáp được một câu ngắn rồi chuyển chuyện không thay vì im rồi về buồn. Thứ hai, bạn và anh chị em có một lần gặp riêng nào chưa. Nếu có, dù chỉ một buổi dã ngoại ngắn, khoảng hở đã bắt đầu được lấp.
Sau ba bốn tháng, để ý xem bố mẹ có đổi cách nói không. Nhiều bố mẹ không đổi ngay, nhưng khi con nói chuyện riêng một lần rồi kiên trì kể chuyện của mình bằng chi tiết cụ thể, câu so sánh thưa dần. Nếu không đổi, chấp nhận rằng có những điều bố mẹ không sửa được ở tuổi đó, và giữ cho mình phần quan trọng hơn là quan hệ với anh chị em.
Sau một năm, hỏi mình: nếu hôm nay có chuyện vui, mình có muốn gọi cho anh chị em kể không? Nếu có, lời so sánh đã không còn đứng giữa hai người. Nếu cảm giác bị so sánh vẫn đè nặng, kéo theo mất ngủ, thấy mình vô dụng kéo dài, đó là lúc nên nói chuyện với một chuyên gia tâm lý, không phải tự chịu một mình.
Câu hỏi thường gặp
Đã lớn mà bố mẹ vẫn so sánh mình với anh chị em thì nên làm gì?
Trong lúc đông người, đáp một câu ngắn rồi chuyển chuyện, không cãi. Chọn lúc riêng nói với bố mẹ về cảm giác của mình và đề nghị họ hỏi chuyện mình riêng. Giữ mối quan hệ với anh chị em tách khỏi chuyện so sánh.
Có nên nói với anh chị em rằng mình buồn vì bị so sánh với họ không?
Nên, nói một lần ở chỗ riêng, nói rõ mình không trách họ. Nhiều người được khen cũng khó chịu mà không biết nói gì. Nói ra giúp hai người không còn tránh nhau vì một chuyện không ai gây ra.
Mình là người luôn được khen, làm sao để em không xa mình?
Khi bố mẹ khen trước mặt em, chuyển ngay sang chuyện cụ thể của em. Kể cho em nghe chuyện khó của mình để em thấy mình cũng là người thường. Hỏi chuyện nghề của em một cách thật lòng và nhớ chi tiết em kể.
Bị so sánh từ nhỏ có làm anh chị em ghét nhau không?
Thường không thành ghét, nhưng dễ thành ngại và tránh mặt. Nếu một trong hai người nói ra và cả hai có những lần gặp riêng không dính đến thành tích, khoảng hở đó lấp được, kể cả sau nhiều năm.
Họ hàng hay hỏi "sao không được như chị" thì đáp thế nào?
Đáp ngắn, lễ phép, rồi hỏi lại một chuyện của chính người đó. Ví dụ: mỗi người một nghề ạ, bác dạo này còn đi tập buổi sáng không. Không cần giải thích hay chứng minh với người chỉ gặp mình vài lần một năm.
Làm sao không lặp lại chuyện so sánh với con cái của mình?
Khen từng đứa theo chuyện riêng của nó, không đặt cạnh nhau, kể cả khi khen. Mỗi đứa một buổi riêng với bố mẹ. Nhớ cảm giác mình từng có khi bị so sánh, đó là cái nhắc tốt nhất.