ThanThiet.comThân Thiết
Giữ thân với con đã lớn

Nói chuyện với con tuổi teen về thứ con mê: hỏi gì, nghe sao để con tự kể

Con mười lăm tuổi mê đàn, mê một ban nhạc hay một môn thể thao bố mẹ không hiểu: hỏi câu nào, ngồi ở đâu, ghi gì vào sổ để con thấy mình được nghe.

Low angle view of a Vietnamese teenage boy in a coral orange hoodie strumming an acoustic guitar in a cozy home music corner, his mother listening from a stool, warm evening lamp light

Muốn nói chuyện được với con tuổi teen, cách dễ nhất là đi qua đúng thứ con đang mê: hỏi những câu con trả lời được bằng hiểu biết của mình (bài nào khó, người con thích chơi thế nào, con tập tới đâu), nghe trọn mà không chen lời khuyên, và ghi lại vài điều con kể để lần sau hỏi tiếp đúng chỗ. Con không cần bố mẹ cũng mê như mình. Con cần thấy bố mẹ tò mò thật và nhớ thật.

Phần dưới đi theo một tình huống giả định: chị C có cậu con trai mười lăm tuổi, tối nào cũng ngồi ôm cây đàn trong góc phòng khách, đeo tai nghe, hỏi gì cũng "dạ", "bình thường". Chị không biết gì về đàn, chỉ biết con tập nhiều. Đây là cách chị bắt đầu lại từ những buổi tối như vậy, câu nói cụ thể, những lỗi chị đã mắc, và cách tự kiểm sau một tháng.

Vì sao hỏi "học hành sao rồi" thì con im, hỏi về cây đàn thì con nói

Ở tuổi mười bốn, mười lăm, phần lớn câu hỏi của bố mẹ trong mắt con là câu hỏi kiểm tra: điểm, bài, giờ ngủ, điện thoại. Con trả lời ngắn vì mỗi câu dài thêm là thêm một chỗ để bị nhắc nhở. Chị C kể lại, có tuần chị đếm thử, gần hết câu chị hỏi con đều bắt đầu bằng "đã… chưa". Con trả lời bằng một chữ là chuyện dễ hiểu.

Thứ con mê thì khác. Ở đó con biết nhiều hơn bố mẹ, và được hỏi về chỗ mình giỏi là cảm giác dễ chịu với bất kỳ ai, kể cả người lớn. Khi chị C hỏi "Bài con tập mấy hôm nay khó ở đoạn nào?", con quay sang nhìn mẹ lần đầu trong tuần, rồi gỡ một bên tai nghe ra. Đó chưa phải trò chuyện, nhưng là cánh cửa.

Điều con sợ nhất khi kể về thứ mình mê là bị xem nhẹ: "đàn địch thì được gì", "cái nhóm nhạc ồn ào đó", "tập vừa thôi còn học". Chỉ một câu như vậy, con sẽ cất hẳn chuyện đó đi, và lần sau bố mẹ hỏi, con sẽ nhớ câu kia trước. Vì vậy bước đầu không phải hỏi giỏi, mà là bỏ những câu nhận xét chen ngang.

Bốn tuần đầu: làm theo thứ tự này

Chị C không mở đầu bằng một cuộc nói chuyện lớn. Chị làm từng chút, mỗi tuần một việc:

  1. Tuần một, chỉ ngồi gần. Tối con tập đàn, chị mang rổ quần áo ra gấp ở ghế đẩu gần góc đàn, không hỏi gì, không nhìn chằm chằm. Mục đích là để con quen có mẹ ở đó mà không bị hỏi. Hết bài, chị chỉ nói một câu: "Đoạn lúc nãy nghe hay đó con."
  2. Tuần hai, hỏi một câu về kỹ thuật. Câu hỏi mà chỉ người tập mới trả lời được: "Cái đoạn bấm nhanh nhanh đó, con tập mất bao lâu mới được?" Con giải thích dài hơn mẹ tưởng. Chị nghe, gật, hỏi thêm một câu ngắn rồi thôi, không kéo dài.
  3. Tuần ba, xin nghe một bài con thích. Không phải bài con tập, mà bài của người con hâm mộ: "Con mở mẹ nghe bài con thích nhất của nhóm đó đi, mẹ nghe thử." Nghe hết, không chê. Nếu không hợp tai, chỉ nói điều mình nghe thấy thật: "Tiếng trống đoạn cuối mạnh ghê."
  4. Tuần bốn, hỏi về con chứ không về đàn. "Lúc chơi được trọn một bài, con thấy sao?" Đây là câu đi sâu hơn một chút. Con có thể chỉ cười, cũng được.
  5. Sau mỗi lần, ghi ba dòng vào sổ. Tên bài, chỗ khó con nói, người con hâm mộ. Lần sau hỏi tiếp đúng chỗ đó.

Nhịp này chậm, có người sẽ thấy sốt ruột. Nhưng con tuổi teen rất nhạy với sự thay đổi đột ngột của bố mẹ. Một người mẹ hôm qua còn cằn nhằn, hôm nay bỗng ngồi xuống hỏi han nhiệt tình, con sẽ nghi là sắp bị nói chuyện gì đó. Chậm là để con tin.

Ghi gì vào sổ và vì sao chỉ nên ghi ít

Sổ người thân ở đây không phải để theo dõi con. Chị C dùng một trang trong ghi chú điện thoại, đặt tên đơn giản là tên con, và chỉ ghi những gì con tự kể: tên bài đang tập, tên người chơi đàn con thích, con muốn đổi dây loại nào, buổi diễn nhỏ ở trường con định tham gia. Mỗi dòng có ngày ghi.

Cái lợi của sổ hiện ra sau vài tuần. Hôm con nhắc lại bài khó, chị hỏi "Bài đó qua được đoạn điệp khúc chưa con?" và con ngạc nhiên vì mẹ nhớ. Với tuổi này, được nhớ là một dạng được tôn trọng. Có lần con buột miệng "Mẹ nhớ dai thế", giọng nửa than nửa vui.

Những gì không nên ghi: chuyện con kể về bạn, nhất là chuyện riêng của bạn con; điều mình nghe lỏm khi con gọi điện; bất cứ thứ gì đọc được từ điện thoại của con. Nếu một ngày con biết mẹ có sổ, mọi dòng trong đó phải là những điều con đã chủ động nói với mẹ. Ghi kiểu khác là sổ theo dõi, và con sẽ khép lại ngay khi biết.

Nói dở và nói được: những câu bố mẹ hay lỡ

Đây là những câu chị C từng nói và câu chị đổi lại sau đó. Câu bên trái không ác ý, nhưng con nghe ra là bị đánh giá:

TránhThay bằng
"Đàn hoài, có học bài không đó?""Con tập bài gì vậy, nghe lạ tai." Chuyện học để một lúc khác, đừng gộp chung.
"Nhạc gì mà ồn quá.""Mẹ chưa quen kiểu nhạc này, con kể mẹ nghe nhóm này có gì hay."
"Hồi xưa mẹ cũng mê này mê nọ, rồi cũng bỏ."Không nói. Câu này dập tắt mọi thứ con định kể.
"Đàn hay vậy sao không thi lấy giải?""Con có muốn chơi cho ai nghe không, hay con chỉ thích chơi một mình?"
Khoe với họ hàng ngay trước mặt con.Hỏi con trước: "Hôm cả nhà họp mặt, con có muốn đàn một bài không, không muốn thì thôi nha."

Câu cuối hay bị xem nhẹ. Nhiều bố mẹ tự hào nên bắt con biểu diễn trước cả nhà, con ngại mà không dám từ chối, và từ đó con giấu việc mình tập tới đâu. Hỏi trước, chấp nhận câu "thôi mẹ", là cách giữ cho con muốn tiếp tục kể.

Khi con vẫn chỉ "dạ", "bình thường"

Có những tuần con không mở lòng, dù mẹ đã làm đúng mọi thứ. Có thể con mệt, có thể con đang có chuyện ở trường chưa muốn kể. Chị C học được là không nên đọc sự im lặng của một tối thành kết luận về cả mối quan hệ. Tối đó chị chỉ nói "Ừ, mai con kể mẹ nghe cũng được" rồi để yên.

Một cách gỡ là đổi chỗ ngồi. Ở góc đàn, con là người chơi; ra bàn ăn, con là người bị hỏi. Có hôm chị nhờ con chỉnh lại dây đàn cho cây đàn cũ của chị từ thời sinh viên, để trên nóc tủ đã lâu. Con loay hoay chỉnh, vừa chỉnh vừa giải thích, và câu chuyện tự đến mà không ai phải mở lời.

Nếu sự im lặng kéo dài nhiều tuần, kèm những thay đổi rõ như bỏ cả việc mình từng mê, ăn ngủ thất thường, buồn bã kéo dài, thì đó không còn là chuyện tuổi mới lớn bình thường. Lúc đó bố mẹ nên ở bên con nhiều hơn và đưa con đi gặp chuyên gia tâm lý hoặc bác sĩ, đừng tự đoán.

Khi bố và mẹ nghĩ khác nhau về chuyện con mê

Nhà chị C, chồng chị lo con tập đàn nhiều sẽ ảnh hưởng năm thi chuyển cấp. Anh không cấm, nhưng mỗi lần đi ngang góc đàn là buông một câu: "Lại đàn." Con nghe hết. Chị nhận ra những gì mình gây dựng mỗi tối có thể mất chỉ vì hai chữ đó, nên chị nói chuyện với chồng vào một buổi sáng cuối tuần, lúc con đã đi học, không nói trước mặt con.

Chị không bảo chồng phải thích đàn. Chị chỉ đề nghị: nếu anh lo chuyện học, anh nói riêng với con một lần, rõ ràng, có giờ giấc cụ thể; còn lúc con đang chơi thì anh để yên. Chị kể cho chồng nghe tên bài con đang tập và chuyện con tập một đoạn khó suốt hai tuần. Anh ngạc nhiên, vì không biết con kiên nhẫn đến vậy.

Vài tuần sau, chồng chị tự hỏi con "Cái bài khó đó qua chưa?". Con trả lời bố dài gần bằng trả lời mẹ. Bố mẹ không cần nghĩ giống nhau, chỉ cần không biến góc đàn thành chỗ con nghe người lớn tranh luận về mình.

Những việc không cần làm

Để giữ được những buổi tối như vậy, có vài việc bố mẹ hay làm vì thương mà hoá thừa:

  • Không cần học đàn cho bằng con. Mẹ hỏi như người ngoài nghề là đủ, con lại có dịp làm thầy.
  • Không mua ngay món đồ con nhắc tới. Con nhắc dây đàn loại tốt hơn, chị ghi vào sổ, để dành cho dịp sinh nhật. Mua ngay khiến mỗi câu chuyện thành một lần xin.
  • Không đăng hình con chơi đàn lên trang cá nhân khi con chưa đồng ý.
  • Không đem chuyện con mê ra làm điều kiện: "học tốt thì mới cho tập".
  • Không kể với người khác những gì con tâm sự lúc ngồi bên góc đàn.

Mỗi điều trên đều xuất phát từ ý tốt, nhưng mỗi điều lại biến thứ con mê thành chỗ bố mẹ có thể can thiệp. Giữ cho góc đó là của con thì con mới mời mẹ vào.

Sau một tháng, sau một năm: tự kiểm thế nào

Sau một tháng, chị C tự hỏi ba câu: con có chủ động kể chuyện về đàn ít nhất một lần mà mẹ không hỏi không; mẹ có nhớ được tên hai bài con đang tập không; tuần qua mẹ có lỡ nói câu nào kiểu nhận xét chen ngang không. Lần đầu tự kiểm, chị trả lời được hai câu, câu thứ ba vẫn lỡ một lần. Chị viết câu đã lỡ vào sổ để lần sau nhận ra.

Sau một năm, dấu hiệu tốt không phải là con kể mọi thứ, mà là con kể những chuyện ngoài cây đàn: một bạn mới trong nhóm nhạc của trường, một lần bị điểm kém, một chuyện buồn với lớp. Chị nhận ra những chuyện đó thường đến vào đúng giờ con chơi đàn xong, khi con còn đang vui. Chị giữ khung giờ đó, không xếp việc khác vào.

Nhiều gia đình thấy con mê thứ khác hẳn cây đàn: bóng rổ, vẽ, lắp mô hình, nấu ăn. Cách làm không đổi: ngồi gần, hỏi về kỹ thuật, xin được xem, ghi lại, và không biến thứ con mê thành chỗ để dạy dỗ.

Câu hỏi thường gặp

Con tuổi teen mê thứ bố mẹ hoàn toàn không hiểu thì hỏi gì?

Hỏi như người mới bắt đầu: cái khó nhất là gì, con thích ai làm giỏi việc đó, con tập bao lâu rồi. Không hiểu không phải trở ngại, vì chính sự tò mò thật của bố mẹ khiến con muốn giải thích.

Có nên học cùng con thứ con đang mê không?

Chỉ nên khi con mời. Tự ý tham gia dễ khiến con thấy mất chỗ riêng của mình. Bố mẹ có thể hỏi "con có muốn chỉ mẹ một chút không", con từ chối thì vui vẻ nhận.

Con mê quá mà lơ là học thì nói thế nào?

Tách hai chuyện ra hai lúc khác nhau. Lúc nói về đàn chỉ nói về đàn; chuyện học bàn riêng vào lúc khác, nói rõ điều đang lo và cùng con đặt giờ. Gộp chung thì con sẽ thấy thứ mình mê bị lôi ra làm cớ.

Ghi chép về con vào sổ có phải là theo dõi con không?

Không, nếu chỉ ghi những gì con tự kể với mình, để lần sau nhớ và hỏi tiếp. Thành theo dõi khi ghi điều nghe lén, đọc từ điện thoại con, hoặc chuyện riêng của bạn con.

Con im lặng nhiều tuần liền thì có đáng lo không?

Im lặng vài hôm là bình thường ở tuổi này. Nếu kéo dài nhiều tuần, con bỏ cả thứ mình từng mê, ăn ngủ thất thường hay buồn bã rõ, bố mẹ nên ở bên con và đưa con gặp chuyên gia tâm lý hoặc bác sĩ.

Bố ít nói thì có cách nào gần con qua sở thích của con không?

Có, không cần nói nhiều. Bố có thể ngồi nghe con chơi, đưa con đi mua dây đàn, chở con tới buổi diễn ở trường. Việc làm cùng nhau đôi khi giữ thân hơn một câu chuyện dài.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138