Con cái các nhà anh chị em thân nhau khi được gặp đều theo một nếp cố định chứ không chỉ dịp lễ, khi có những việc chung để làm cùng nhau thay vì chỉ được bảo "ra chơi với anh chị đi", và khi người lớn không đem chúng ra so sánh hay kéo chúng vào chuyện giữa các nhà. Anh em họ có thể thân như anh em ruột, nhưng sự thân đó phải do người lớn dọn đường trong những năm đầu.
Tình huống giả định: ba anh em trai, mỗi người một nhà ở ba phường khác nhau trong cùng thành phố, tổng cộng năm đứa cháu từ bốn đến mười hai tuổi. Mỗi dịp về nhà ông bà, bọn trẻ đứng nép sau lưng bố mẹ, đứa lớn cầm điện thoại, đứa nhỏ khóc đòi về. Anh N, con thứ hai, nhớ hồi bé mình với anh em họ chạy khắp xóm, giờ nhìn con mình với các cháu như người lạ thì thấy tiếc.
Vì sao anh em họ bây giờ ít thân hơn ngày trước
Ngày trước, nhiều nhà ở gần nhau, cùng xóm, cùng ngõ. Trẻ con tự sang nhà nhau mà không cần người lớn sắp xếp, ăn nhờ một bữa, chơi đến tối mới về. Thân là chuyện tự nhiên, vì gặp mỗi ngày. Bây giờ mỗi nhà một khu, mỗi đứa một lịch học thêm, một lịch học bơi, cuối tuần lại có việc riêng. Bọn trẻ gặp nhau vài lần một năm, lần nào cũng phải làm quen lại từ đầu.
Thêm một điều: ở nhà ông bà dịp lễ, bọn trẻ thường bị đặt vào tình huống khó. Người lớn bảo "ra chơi với anh chị đi" rồi quay vào nói chuyện. Đứa nhỏ không biết chơi gì với đứa lớn, đứa lớn thấy phải trông em thì chán. Không có việc chung, chúng lôi điện thoại ra, mỗi đứa một góc.
Và đôi khi bọn trẻ nghe thấy chuyện người lớn: bác này phàn nàn nhà chú kia, mẹ than về thím, ông bà so sánh cháu này với cháu kia. Trẻ con nhạy hơn người lớn tưởng. Một câu nghe lỏm có thể làm một đứa nhỏ đề phòng với anh chị họ cả năm. Muốn bọn trẻ thân thì người lớn phải lo ba việc: cho chúng gặp đều, cho chúng có việc chung, và giữ chuyện người lớn ở chỗ người lớn.
Dựng một nếp gặp đều cho bọn trẻ
Anh N bàn với hai anh em, mỗi nhà góp một phần, làm theo thứ tự:
- Chọn một nếp cố định, thưa mà đều: chủ nhật đầu tiên của mỗi tháng, buổi chiều, luân phiên nhà từng anh em hoặc ở sân nhà ông bà. Ghi vào lịch điện thoại của cả ba nhà để không ai lấn lịch học thêm vào.
- Giữ buổi gặp ngắn và nhẹ: ba bốn tiếng, ăn một bữa đơn giản, không cỗ bàn. Buổi gặp càng nặng việc thì người lớn càng ngại tổ chức, và nếp sẽ gãy sau vài tháng.
- Mỗi buổi có một việc chung cho bọn trẻ, do một người lớn lo, đổi người mỗi lần: nhảy dây, gói bánh, trồng mấy chậu rau, làm diều, nhặt lá về làm tranh. Có việc để làm thì đứa lớn đứa nhỏ cùng tham gia được.
- Cất điện thoại của bọn trẻ trong một cái giỏ ở cửa, kể cả của người lớn, ít nhất trong lúc làm việc chung và lúc ăn.
- Giao cho đứa lớn nhất một vai rõ: không phải trông em, mà là người chỉ cách chơi, người giữ luật. Đứa mười hai tuổi được giao làm trọng tài nhảy dây thì thấy mình quan trọng chứ không thấy bị bắt trông em.
- Sau mỗi buổi, người lớn ghi lại vài dòng trong ghi chú chung: đứa nào thích chơi gì, đứa nào đang mê khủng long, đứa nào sợ chó. Buổi sau dùng đúng điều đó để chọn trò.
Với nhà ở xa, nếp có thể thưa hơn, ba tháng một lần, cộng thêm gọi video giữa bọn trẻ mỗi tháng. Điều quan trọng là có nhịp, để bọn trẻ biết sẽ gặp lại nhau và có cái để mong.
Câu nói của người lớn: mở chỗ cho bọn trẻ chứ không ép
Đừng bắt bọn trẻ phải thân. Câu "hai đứa là anh em, phải chơi với nhau" thường làm chúng ngượng thêm. Thay bằng một lời mời vào việc cụ thể. Anh N nói với con và cháu: "Chú cần hai đứa giúp chú căng dây cho tụi em nhảy, một đứa đứng đầu này, một đứa đứng đầu kia, ai đếm được nhiều hơn thì làm trọng tài lượt sau."
Khi một đứa nhỏ ngại, đứng nép sau mẹ, đừng đẩy nó ra trước mọi người. Mẹ nói nhỏ: "Con cứ ngồi đây với mẹ xem các anh chơi, lúc nào muốn thì ra, không ra cũng được." Trẻ được cho phép đứng ngoài thường tự bước vào sau mười phút.
Khi hai đứa giành nhau đồ chơi, người lớn hai nhà không bênh con mình. Bác nói: "Hai đứa tự nghĩ cách chia đi, năm phút nữa bác quay lại xem tụi con nghĩ ra cách gì." Nếu một đứa bị đánh hay bị bắt nạt thật thì người lớn tách ra ngay, giữ an toàn trước, rồi nói chuyện riêng với từng đứa.
Và câu dành cho người lớn với nhau, khi muốn giữ nếp mà một nhà định bỏ: "Anh biết tháng này nhà em bận. Không cần ở lại lâu, đưa tụi nhỏ qua một tiếng thôi, tụi nó hỏi em họ suốt."
Những điều người lớn làm khiến anh em họ xa nhau
Phần lớn không cố ý, nhưng trẻ con nhớ rất lâu.
| Tránh | Thay bằng |
|---|---|
| So sánh trước mặt bọn trẻ: "Anh họ con học giỏi thế đấy" | Khen từng đứa theo chuyện riêng, không đặt cạnh nhau, không hỏi điểm số |
| Than phiền nhà này nhà kia khi bọn trẻ ở gần | Chuyện người lớn để lúc riêng, ngoài tầm nghe của trẻ |
| Bênh con mình mỗi khi hai đứa cãi nhau | Để chúng tự tìm cách, chỉ vào cuộc khi có ai bị đau hay bị bắt nạt |
| Bắt đứa lớn trông em suốt buổi | Giao vai người chỉ trò, người giữ luật, có lúc được chơi riêng |
| Chỉ gặp dịp lễ ở nơi đông người lớn | Thêm nếp gặp nhỏ, đều, có việc chung cho trẻ |
| Khoe đồ chơi đắt, chuyến đi chơi của con mình | Chọn trò chơi không cần đồ đắt, ai cũng chơi được |
Cái không cần làm: không cần tổ chức tiệc cho bọn trẻ, không cần mua đồ chơi giống nhau cho đều, không cần ép chúng ôm nhau chụp ảnh. Bọn trẻ thân nhau nhờ chơi với nhau, không nhờ được chụp ảnh với nhau.
Khi mỗi nhà nuôi con theo một kiểu
Một chuyện nhỏ hay làm buổi gặp các nhà căng lên: nhà này cho con xem điện thoại thoải mái, nhà kia cấm; nhà này cho ăn kẹo, nhà kia không; nhà này cho thức khuya, nhà kia bắt ngủ trưa. Bọn trẻ đem luật nhà mình ra so, người lớn nghe mà thấy như bị nhận xét cách dạy con.
Cách nhiều nhà làm được: buổi gặp chung có luật chung, đơn giản, nói trước với bọn trẻ, ví dụ không điện thoại trong lúc chơi và lúc ăn, bánh kẹo chỉ ăn sau bữa chính. Luật chung chỉ áp trong buổi gặp, không đụng tới cách mỗi nhà dạy con ở nhà mình. Người lớn hai nhà thống nhất với nhau qua điện thoại từ trước, không bàn trước mặt trẻ.
Khi một đứa nói "ở nhà con được làm thế", người lớn không chê nhà kia, chỉ đáp: "Ở nhà con thì theo luật nhà con, hôm nay ở đây mình theo luật chung nhé." Và tuyệt đối không nhận xét cách dạy con của anh chị em mình, kể cả nói đùa. Một câu "nhà chú nuông con quá" nói giữa sân là đủ làm hai nhà ngại nhau mấy tháng, và bọn trẻ cảm thấy ngay cái ngại đó.
Khi bọn trẻ lớn hơn: tuổi mười ba, mười lăm
Lên cấp hai, cấp ba, bọn trẻ bắt đầu có thế giới riêng, ít muốn đi theo bố mẹ. Đây là lúc nhiều nhà bỏ nếp vì thấy con không hào hứng. Thật ra đây lại là lúc anh em họ có giá trị nhất: một người gần tuổi, không phải bố mẹ, không phải bạn cùng lớp, để kể những chuyện khó kể với cả hai bên kia.
Cách giữ là để bọn trẻ lớn có chút tự do trong nếp gặp. Cho chúng tự rủ nhau đi xem phim, đi ăn kem gần nhà ông bà, người lớn chỉ biết giờ đi giờ về. Cho chúng một nhóm nhắn tin riêng của anh em họ, người lớn không vào, không đọc. Có thể gợi ý một lần: "Hay mấy đứa lập một nhóm riêng, bố mẹ không vào đâu, có gì rủ nhau đi đâu thì nhắn trong đó."
Khi một đứa trong nhóm có chuyện, như thi trượt, bị bạn bè cô lập, buồn kéo dài, đôi khi anh chị họ là người đầu tiên biết. Người lớn nên nói trước với bọn trẻ lớn rằng nếu thấy em mình có chuyện gì nặng, như nói muốn biến mất hay tự làm đau mình, thì phải báo người lớn ngay, đó không phải là mách lẻo. Người lớn khi biết thì ở bên đứa trẻ đó và đưa con đi gặp bác sĩ hay chuyên gia tâm lý, không la mắng.
Tự kiểm sau ba tháng, một năm và vài năm
Sau ba tháng giữ nếp, nhìn vào cách bọn trẻ chào nhau khi gặp. Nếu chúng chạy thẳng vào nhau thay vì đứng nép sau lưng bố mẹ, nếp đã có tác dụng. Nếu vẫn ngượng, xem lại việc chung có hợp không: có thể trò quá trẻ con với đứa lớn, hoặc quá khó với đứa nhỏ. Hỏi chính bọn trẻ muốn làm gì lần sau.
Sau một năm, để ý xem bọn trẻ có hỏi về nhau giữa các lần gặp không. Đứa nhỏ hỏi "bao giờ sang nhà anh họ", đứa lớn nhờ mẹ nhắn hỏi em họ có muốn mượn bộ truyện không. Khi trẻ tự nhắc đến nhau, sự thân đã thành của chúng, không còn do người lớn sắp đặt.
Vài năm sau, phần thưởng thật sự đến vào những lúc không ngờ: hai anh em họ cùng học một trường cấp ba và che chở cho nhau, đứa lớn đi học xa rủ em họ lên chơi, bọn trẻ tự rủ nhau về nhà ông bà mà không cần bố mẹ đi cùng. Đó cũng là lúc anh chị em ruột thấy mình gần nhau hơn, vì con cái đã nối thêm một sợi dây giữa các nhà.
Câu hỏi thường gặp
Làm sao cho con chơi thân với anh em họ khi các nhà ở xa nhau?
Đặt một nếp gặp cố định, dù thưa, như ba tháng một lần, và thêm gọi video giữa bọn trẻ mỗi tháng. Mỗi lần gặp có một việc chung cho chúng làm. Kể cho con nghe chuyện hồi bé của bố mẹ với cô chú để con có chuyện chung với người thân.
Anh em họ gặp nhau chỉ ngồi chơi điện thoại thì làm sao?
Cất điện thoại vào một cái giỏ ở cửa trong lúc làm việc chung và lúc ăn, kể cả điện thoại người lớn. Chuẩn bị trước một trò hoặc một việc tay chân như gói bánh, trồng rau, làm diều. Giao cho đứa lớn nhất vai người chỉ trò.
Con mình và con nhà anh chị cãi nhau khi chơi thì người lớn nên làm gì?
Để bọn trẻ tự tìm cách chia, người lớn không bênh con mình. Chỉ vào cuộc khi có đứa bị đau hay bị bắt nạt, lúc đó tách ra ngay rồi nói chuyện riêng với từng đứa. Không mang chuyện cãi nhau của trẻ thành chuyện giữa các nhà.
Ông bà hay so sánh các cháu với nhau thì làm thế nào?
Nói riêng với ông bà, lấy cảm giác của đứa trẻ làm lý do, như cháu nghe so sánh thì sợ làm trước mặt cả nhà. Giữa anh chị em ruột hẹn trước không hỏi điểm số, không khoe thành tích con mình trong nhóm chung.
Con tuổi teen không muốn đi họp mặt với anh em họ thì có nên ép?
Không nên ép, nhưng đừng bỏ hẳn nếp. Cho con chút tự do như tự rủ anh em họ đi ăn kem, có nhóm nhắn tin riêng không có bố mẹ. Ở tuổi này anh em họ là người gần tuổi để con kể những chuyện khó kể với bố mẹ.