Để biết con tuổi teen đang thích gì mà con không thấy bị tra hỏi, bố mẹ dựa vào ba nguồn: những gì con làm khi rảnh (để ý, không bình luận), những câu hỏi vòng qua chuyện khác thay vì hỏi thẳng về con, và những buổi đi riêng ngắn với một đứa, nơi con tự kể. Ghi lại vài dòng sau mỗi lần để thấy con đổi thế nào theo tháng, chứ không giữ hình ảnh đứa con của ba năm trước.
Tình huống giả định: anh D có cậu con trai mười sáu tuổi. Anh vẫn nghĩ con thích món gà rán và áo đội bóng như hồi lớp sáu. Hôm sinh nhật, món quà anh chọn khiến con cười gượng. Anh nhận ra mình không còn biết con. Phần dưới là cách anh tìm lại, theo thứ tự, kèm câu nói cụ thể và những lỗi nên tránh.
Vì sao bố mẹ hay "đứng yên" ở một phiên bản cũ của con
Bố mẹ biết con rất kỹ trong những năm con còn nhỏ, vì ngày nào cũng cho ăn, mua áo, đưa đón. Tới tuổi mười ba, mười bốn, con tự chọn nhiều thứ hơn, và những lựa chọn đó diễn ra ngoài tầm mắt: ở trường, với bạn, trên đường đi học. Bố mẹ vẫn giữ hình ảnh đã quen, giống như một bức ảnh cũ treo tường mà không ai thay.
Anh D chỉ nhận ra khi con nói "Con không ăn gà rán lâu rồi bố". Hoá ra cả năm nay con chuyển sang thích mì, nhất là quán mì vỉa hè gần trường, và áo đội bóng đã nằm dưới đáy tủ vì con thấy trẻ con. Không có gì giấu giếm cả, chỉ là không ai hỏi và anh cũng không để ý.
Cái khó là con tuổi teen rất ghét bị hỏi dồn về bản thân. Hỏi thẳng "Dạo này con thích gì?" thì con trả lời "Không biết", vì câu hỏi quá rộng và nghe như một bài kiểm tra. Bố mẹ cần những đường vòng.
Ba nguồn để biết con mà không cần hỏi thẳng
Những gì con làm khi rảnh. Tối thứ bảy con chọn làm gì, con mặc áo nào khi đi chơi với bạn, con hay gọi món gì khi được tự chọn, con nghe gì lúc rửa bát. Anh D bắt đầu để ý mà không bình luận. Một tuần sau, anh ghi được năm điều mới, trong đó có chuyện con mặc cùng một chiếc áo nỉ xám suốt mấy hôm trời se lạnh.
Những gì con nhắc lại nhiều lần. Một món con khen hai lần, một người bạn con nhắc tên ba lần trong tuần, một chuyến đi của lớp con hỏi lại giờ. Điều con nhắc lại thường là điều con quan tâm thật, chỉ là con không nói thành câu "con thích".
Những gì con hỏi bố mẹ. Con hỏi mượn bố chiếc máy cắt tóc, hỏi mẹ cách giặt áo trắng không bị ố, hỏi tiền đi xem một trận đấu. Mỗi câu hỏi là một dấu hiệu về thứ con đang để tâm. Anh D trả lời câu hỏi xong thì hỏi thêm một câu ngắn: "Trận đó đội nào đá vậy con?"
Buổi đi ăn riêng hai bố con: làm thế nào cho con tự kể
Anh D chọn quán mì vỉa hè con thích, chiều thứ năm sau giờ học thêm, chỉ hai bố con, không có em gái đi cùng. Buổi đầu tiên diễn ra thế này:
- Nhắn trước một ngày, giọng bình thường: "Mai bố đón con ở chỗ học thêm, ghé ăn mì rồi về nha. Con chọn quán." Để con chọn quán là trao cho con một chút chủ động.
- Ngồi cạnh hoặc chéo góc, không ngồi đối diện nhìn thẳng. Ghế nhựa thấp ở quán vỉa hè lại hợp, vì ai cũng nhìn ra đường, không ai phải nhìn vào mắt ai.
- Hỏi về món ăn trước: "Quán này con hay ăn với ai?" Câu này mở ra chuyện bạn bè mà không phải hỏi thẳng.
- Kể một chuyện của bố trước khi hỏi chuyện của con: "Hồi bố học cấp ba cũng có một quán chè, cả nhóm ngày nào cũng ra đó." Con thường đáp lại bằng một chuyện của mình.
- Không mở điện thoại, cũng không nhắc tới điểm số trong cả bữa. Ăn xong thì về, không kéo dài.
- Tối đó ghi vào sổ ba dòng: quán con thích, tên bạn con nhắc, điều mới biết về con.
Bữa đầu tiên con nói ít, chủ yếu ăn. Bữa thứ ba, con tự kể chuyện đội bóng rổ của lớp đang thiếu người. Anh D không hỏi gì thêm hôm đó, chỉ nói "Cần người đưa đón đi thi đấu thì bảo bố". Mấy tuần sau, con nhắn bố đúng câu đó.
Câu hỏi vòng: hỏi về chuyện khác để biết về con
Câu hỏi vòng là câu hỏi về một thứ bên ngoài con, nhưng câu trả lời lại cho thấy con. Thay vì "Con thích kiểu áo nào?", anh D hỏi "Mấy đứa bạn con giờ hay mặc kiểu gì, bố thấy ngoài đường lạ quá." Con trả lời về bạn, nhưng trong câu trả lời có cả điều con thích và không thích.
Một vài câu vòng anh D dùng: "Nếu được nghỉ một ngày không phải làm gì, mấy đứa lớp con hay đi đâu?", "Món nào ở căng tin trường giờ hết sớm nhất?", "Thầy cô nào giờ được tụi con thích nhất, vì sao vậy?". Câu cuối cho anh biết con quý kiểu người lớn nào, một điều rất khó hỏi thẳng.
Với con gái, mẹ hay bố cũng làm được y như vậy. Chị E hỏi con gái mười bốn tuổi "Hôm nay chị em trong lớp có ai cắt tóc mới không?" thay vì hỏi con có muốn cắt tóc không. Hai tuần sau, con xin đi cắt tóc ngắn, và chị đã biết trước con thích kiểu nào.
Tra hỏi và quan tâm: nghe khác nhau thế nào
Cùng một mong muốn hiểu con, nhưng cách hỏi quyết định con mở hay khép:
| Tra hỏi (con khép lại) | Quan tâm (con dễ kể) |
|---|---|
| "Đi với ai? Ở đâu? Mấy giờ về?" hỏi liền một mạch. | Hỏi một câu, đợi trả lời, rồi mới hỏi tiếp nếu cần. |
| Lấy chuyện con kể ra nhắc lại khi con làm sai. | Giữ chuyện con kể ở chỗ con kể, không dùng làm bằng chứng. |
| Hỏi bạn của con hoặc phụ huynh khác về con sau lưng con. | Hỏi thẳng con, chấp nhận câu trả lời ngắn. |
| Đọc tin nhắn, xem điện thoại của con để biết con thích gì. | Để ý điều con làm, con nói, con hỏi. |
| Bình luận ngay: "Nhóm nhạc gì tên lạ hoắc." | Ghi vào sổ, lần sau hỏi: "Nhóm đó có bài mới chưa con?" |
Điều quan trọng nhất ở cột bên phải là sự nhất quán. Chỉ một lần con thấy chuyện mình kể bị đem ra nói lại lúc bị mắng, con sẽ cẩn thận với bố mẹ trong rất lâu.
Khi điều bố mẹ biết được lại khiến mình không yên tâm
Để ý con kỹ hơn thì có lúc sẽ thấy những điều mình không thích: con bắt đầu thích một kiểu tóc lạ, chơi với một nhóm bạn mình chưa biết, thức khuya hơn. Phản xạ đầu tiên của nhiều bố mẹ là nói ngay. Anh D cũng vậy, và lần đầu anh nói "Nhóm bạn đó là ai, bố chưa nghe bao giờ" bằng giọng nghi ngờ, con im suốt bữa.
Anh rút ra hai cách tách. Chuyện chỉ là khác gu, như kiểu tóc, kiểu áo, loại nhạc, thì anh ghi vào sổ và để yên, vì đó là chuyện của con. Chuyện có thể ảnh hưởng tới an toàn hay sức khoẻ, như đi về khuya trên đường vắng, thì anh nói riêng với con, nói rõ mình lo gì, và hỏi con nghĩ sao: "Bố không cấm con đi với nhóm đó, bố chỉ lo đường về sau mười giờ. Mình tính sao cho bố yên tâm?"
Nói như vậy, con không phải chọn giữa bạn và bố. Lần đó con đề nghị bố đón ở đầu ngõ, và từ đó anh biết thêm tên ba đứa bạn của con mà không cần hỏi ai.
Sổ về con: ghi gì, cập nhật khi nào
Anh D ghi trong một bảng tính nhỏ trên điện thoại, mỗi con một trang. Các mục: món ăn đang thích, món đã chán, cỡ áo và cỡ giày hiện tại, bạn hay nhắc, thứ đang mê, điều con đang lo nếu con tự kể. Mỗi dòng ghi ngày tháng, vì ở tuổi này mọi thứ đổi nhanh. Cỡ giày của con đổi hai lần trong một năm, nếu không ghi ngày thì anh không biết số nào còn đúng.
Anh cập nhật sau mỗi buổi đi riêng, và mỗi khi con nói câu kiểu "Con không thích cái đó nữa". Câu đó quý hơn mọi lời khen, vì nó cho biết hình ảnh cũ cần xoá. Anh gạch dòng cũ chứ không xoá, để nhìn lại thấy con đã đi qua những gì.
Có hai thứ không ghi: chuyện riêng của bạn con mà con lỡ kể, và bất cứ điều gì con dặn "bố đừng nói với ai". Sổ là để bố mẹ nhớ điều tốt về con, không phải hồ sơ.
Một tháng, một học kỳ: tự kiểm tra xem mình đã biết con hơn chưa
Sau một tháng, anh D thử tự trả lời năm câu mà không mở sổ: con đang thích món gì nhất; con đang chơi thân với ai; cỡ giày hiện tại; con đang lo chuyện gì; điều gì gần đây khiến con vui. Lần đầu anh trả lời được ba. Lần thử sau một học kỳ, anh trả lời được cả năm, và quan trọng hơn, có hai câu anh biết vì con tự kể, không phải vì anh để ý.
Một dấu hiệu khác: món quà sinh nhật năm sau của con. Anh không cần hỏi con muốn gì, vì trong sổ đã có ba điều con nhắc nhiều lần. Con mở quà, nhìn bố, hỏi "Sao bố biết con muốn cái này?". Anh chỉ cười.
Nếu sau một học kỳ vẫn không biết thêm gì, đừng tăng số câu hỏi. Thử đổi khung: đổi giờ, đổi chỗ, đổi người đi cùng (có đứa trẻ dễ nói với mẹ, có đứa dễ nói với bố, có đứa dễ nói khi đang làm việc tay chân như rửa xe, nấu nướng).
Câu hỏi thường gặp
Làm sao biết con tuổi teen thích gì khi con không chịu nói?
Để ý những gì con làm khi rảnh, những gì con nhắc lại nhiều lần và những gì con hỏi bố mẹ. Kết hợp với những buổi đi riêng ngắn và câu hỏi vòng về bạn bè, trường lớp, bố mẹ sẽ biết dần mà không phải hỏi thẳng.
Câu hỏi vòng là gì?
Là câu hỏi về một chuyện bên ngoài con, như bạn bè mặc gì, quán nào ở trường đông, nhưng câu trả lời lại cho thấy sở thích của con. Con dễ trả lời vì không cảm thấy mình đang bị hỏi.
Có nên hỏi bạn của con để biết con thích gì không?
Không nên hỏi sau lưng con. Nếu con biết, con sẽ thấy bị soi và sẽ dè chừng cả bố mẹ lẫn bạn. Muốn biết thì hỏi thẳng con, chấp nhận câu trả lời ngắn.
Bao lâu nên đi riêng với con một lần?
Tuỳ nhà, nhưng đều đặn quan trọng hơn dài. Một bữa ăn bốn mươi phút mỗi hai tuần, cùng một khung giờ, thường giữ được nhịp tốt hơn một chuyến đi lớn mỗi năm.
Con thay đổi sở thích liên tục thì ghi chép có ích gì không?
Có, chính vì con đổi nhanh nên mới cần ghi kèm ngày. Nhìn lại sổ, bố mẹ thấy con đã đi qua những gì và tránh mua quà hay nhắc tới những thứ con đã bỏ.
Đọc tin nhắn của con để hiểu con có sao không?
Đọc lén tin nhắn làm mất lòng tin, và khi con phát hiện thì mọi cánh cửa đóng lại. Nếu có lo ngại nghiêm trọng về an toàn của con, hãy nói thẳng với con và tìm người có chuyên môn hỗ trợ.