Khi bạn thân đang gặp chuyện buồn, việc đúng nhất trong mấy ngày đầu là có mặt mà không đòi bạn phải kể: nhắn một câu cho bạn biết mình ở đây, đề nghị một việc giúp cụ thể thay vì "cần gì cứ nói", và hẹn một lần đi bộ hay ngồi cạnh nhau, nơi bạn muốn nói thì nói, không muốn thì im. Người đang buồn thường không thiếu lời khuyên, họ thiếu một người không bắt họ phải ổn.
Tình huống giả định: anh A và anh B chơi với nhau từ hồi đi nghĩa vụ, giờ đều gần bốn mươi. Anh B vừa bị cắt giảm ở công ty sau mười năm, cùng tháng đó bố anh nhập viện. Anh B không đăng gì, không kể với nhóm, chỉ trả lời tin nhắn chậm hẳn. Anh A biết chuyện qua một người quen. Phần dưới là những gì anh A làm trong ba tháng sau đó.
Bạn đang nghĩ gì mà không nói ra
Người gặp chuyện buồn, đặc biệt là người quen tự lo cho mình, thường giữ ba nỗi ngại. Ngại làm phiền: ai cũng bận, kể ra lại thành gánh cho bạn. Ngại bị thương hại: được hỏi han quá kỹ làm họ thấy mình yếu. Và ngại phải diễn: kể với người này rồi lại phải kể với người kia, lần nào cũng phải sắp xếp câu chữ cho bớt nặng, mệt hơn cả chính chuyện buồn.
Vì thế anh B im. Anh không giận ai, cũng không phải không cần bạn. Anh chỉ không còn sức để mở lời. Nếu anh A đợi anh B kể trước mới hỏi, có khi phải đợi tới lúc mọi chuyện qua rồi. Nếu anh A dồn dập gọi hỏi "chuyện là sao, kể đi", anh B càng muốn rút vào.
Thêm một điều người ngoài ít thấy: với chuyện mất việc, người đàn ông ở tuổi này hay thấy xấu hổ, như thể mình đã làm gì sai. Chuyện bố ốm thì đè thêm nỗi lo tiền viện phí, lo chạy đi chạy lại. Hai chuyện chồng lên nhau làm người ta không nghĩ nổi chuyện xã giao. Hiểu vậy thì biết cái anh B cần không phải những câu hỏi, mà là cảm giác có người đứng sau lưng mà không cần mình quay lại nhìn.
Mấy ngày đầu: có mặt mà không đòi bạn kể
Anh A không gọi ngay khi vừa nghe tin qua người khác, vì gọi lúc đó dễ thành "tin đồn đã tới tai". Anh làm thế này:
- Nhắn một tin ngắn, không hỏi chi tiết, không bắt trả lời: "Tao nghe nói dạo này mày nhiều chuyện. Không cần kể gì đâu, chỉ muốn mày biết tao ở đây. Cần gì thì nhắn, không cần thì thôi."
- Nếu bạn không trả lời trong hai ngày, đừng nhắn dồn. Ngày thứ ba gửi một thứ không cần đáp, như một tấm ảnh chỗ hai đứa hay ngồi.
- Đề nghị một việc cụ thể, có ngày giờ: "Chiều thứ năm tao rảnh, tao qua viện ngồi với bác một tiếng cho mày về tắm rửa nghỉ ngơi được không?"
- Hẹn một buổi gặp nhẹ, không phải để "nói chuyện nghiêm túc": "Tối thứ bảy đi bộ một vòng bờ sông không, sáu giờ, đi xong làm bát phở rồi về."
- Không kể chuyện của bạn với người khác, kể cả với nhóm bạn chung, trừ khi bạn đồng ý. Ai hỏi thì nói "nó đang bận việc nhà, để nó tự kể".
- Tối đó ghi vào sổ người thân: chuyện bạn đang lo, ngày bố bạn nằm viện, những ngày bạn có hẹn phỏng vấn nếu bạn kể. Chỉ ghi để nhớ hỏi han, không ghi suy đoán.
Nhịp mấy ngày đầu nên thưa mà đều: một tin mỗi hai ba ngày, một lần gặp mỗi tuần nếu bạn nhận lời. Đừng dồn hết sự quan tâm vào tuần đầu rồi biến mất, vì chuyện buồn thường kéo dài hơn sự chú ý của mọi người xung quanh.
Nói dở và nói được khi bạn đang buồn
Phần lớn câu nói dở xuất phát từ ý tốt: muốn bạn thấy nhẹ đi cho nhanh. Nhưng người đang buồn nghe những câu đó thành "đừng buồn nữa, mình không chịu nổi khi thấy cậu buồn".
| Nói dở | Nói được |
|---|---|
| "Thôi, mất việc này thì tìm việc khác, có gì đâu." | "Mười năm ở đó mà, mất đi chắc hụt hẫng lắm." |
| "Mọi chuyện rồi sẽ ổn thôi." | "Chuyện này nặng thật. Tao không biết nói gì cho đúng, nhưng tao ở đây." |
| "Hồi trước tao còn khổ hơn mày nhiều." | Nghe trọn chuyện của bạn, chuyện của mình để dịp khác |
| "Sao không nói với tao sớm?" | "Mày kể lúc nào cũng được, sớm muộn gì cũng được." |
| "Cần gì cứ nói nhé." | "Tao làm được việc này, việc này, mày chọn một." |
| "Phải mạnh mẽ lên chứ." | "Mệt thì cứ mệt, không cần cố tỏ ra ổn với tao." |
Có một câu nên tránh mà nhiều người hay buột miệng: "chắc có lý do cả". Người đang buồn nghe câu đó như thể chuyện xảy ra với họ là đáng phải xảy ra. Nếu không biết nói gì, im lặng ngồi cạnh tốt hơn nhiều so với cố nói một câu cho có.
Giúp việc cụ thể thay vì "cần gì cứ nói"
Người đang rối gần như không bao giờ nhờ, vì nghĩ ra việc để nhờ cũng là một việc. Anh A tự nhìn xem bạn đang kẹt ở đâu rồi đề nghị đúng chỗ đó, mỗi lần một việc:
- Thay ca ở viện: ngồi với bố bạn một buổi chiều để bạn về ngủ một giấc. Hỏi trước những gì bác sĩ đã dặn về ăn uống, đi lại, chỉ làm đúng thế.
- Đồ ăn: mang một hộp cơm tối qua nhà, hoặc nhắn vợ bạn hỏi tuần này nhà có cần gì không.
- Việc tìm việc: nếu bạn muốn, đọc giúp bản giới thiệu bản thân, giới thiệu bạn với một người quen trong ngành. Hỏi trước, đừng tự đi rao giùm.
- Đưa đón: chở bạn đi một cuộc hẹn quan trọng, ngồi chờ ngoài quán nước.
- Thời gian trống: rủ bạn làm một việc không liên quan tới chuyện buồn, như đi câu, đá bóng, sửa cái xe đạp cũ. Đôi khi bạn cần hai tiếng không phải nghĩ.
Chuyện tiền thì cẩn trọng hơn. Nếu bạn ngỏ lời, nói rõ khả năng của mình, đừng hứa quá sức. Nếu bạn không ngỏ, đừng tự đưa tiền trước mặt, dễ làm bạn thấy mất mặt. Nói một lần, nhẹ thôi: "Nếu chuyện viện phí căng quá thì nói tao, tao xoay được một phần." Nói một lần là đủ, bạn sẽ nhớ.
Đi bộ ven sông: nói chuyện cạnh nhau dễ hơn đối mặt
Nhiều người, nhất là đàn ông, khó mở lòng khi ngồi đối diện nhau ở bàn. Ánh mắt nhìn thẳng làm câu chuyện thành như buổi phỏng vấn. Đi bộ cạnh nhau thì khác: mắt cùng nhìn về phía trước, có cái để nhìn, có chỗ để im mà không ngượng. Anh A rủ anh B đi bộ dọc bờ sông lúc hoàng hôn, mỗi tuần một lần, chừng bốn mươi phút.
Hai lần đầu anh B gần như không kể gì, chỉ nói chuyện bóng đá, chuyện xe cộ. Anh A không kéo câu chuyện về chuyện buồn. Lần thứ ba, đi được nửa đường, anh B tự nói: "Hôm qua đi phỏng vấn, người ta hỏi sao mười năm không lên được trưởng phòng, tao không biết trả lời sao." Anh A không vội khuyên, chỉ hỏi tiếp: "Thế mày thấy sao, mày muốn lên không?". Câu chuyện đi tiếp từ đó.
Điều quan trọng trong những buổi đi bộ là để bạn cầm nhịp. Bạn kể thì nghe, hỏi thêm chi tiết, đừng sửa. Bạn im thì im theo. Khi về, đừng kết bằng một bài học, chỉ cần: "Tuần sau đi tiếp nhé, cùng giờ." Lịch đều đặn cho bạn một chỗ để dựa mà không phải xin.
Khi chuyện nặng hơn sức một người bạn
Biết giới hạn của mình. Bạn thân có thể ở bên, nghe, giúp việc vặt. Bạn thân không thay được bác sĩ hay chuyên gia tâm lý. Nhận ra chỗ này không có nghĩa là bỏ bạn, mà là mở thêm một cánh cửa.
Những dấu hiệu cần để ý. Bạn mất ngủ kéo dài nhiều tuần, bỏ ăn, không ra khỏi nhà, nói những câu như "sống thế này chẳng để làm gì", hoặc bắt đầu uống rượu nhiều hơn hẳn. Đó là lúc nỗi buồn đã thành thứ cần người có chuyên môn.
Nói thế nào. Nhẹ và rõ: "Tao thấy mày mệt lâu quá rồi. Mày đi gặp bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý một lần được không, tao đi cùng." Đề nghị đi cùng làm lời khuyên bớt giống bị đẩy đi.
Nếu bạn nói đến chuyện muốn chết hay tự làm hại mình. Không giữ bí mật chuyện này. Ở bên bạn, đưa bạn đến cơ sở y tế hoặc gặp chuyên gia tâm lý ngay, báo cho người nhà bạn biết. An toàn của bạn quan trọng hơn lời hứa giữ kín.
Sau một tuần, một tháng, ba tháng
Sau một tuần, phần lớn mọi người xung quanh đã quay lại với việc của họ. Đó là lúc tin nhắn của anh A có giá trị nhất: "Tuần này bác thế nào rồi? Mày ngủ được chưa?". Hỏi đúng chuyện đã ghi trong sổ, không hỏi chung chung.
Sau một tháng, nhịp có thể giãn ra, đi bộ hai tuần một lần, nhắn mỗi tuần. Nếu bạn đã có việc mới hay bố đã ra viện, mừng cùng bạn mà đừng làm như mọi chuyện đã xong hẳn. Người vừa qua một cú sốc thường mệt rã một thời gian sau, khi đã hết phải gồng.
Sau ba tháng, ghi vào lịch điện thoại những ngày có thể khó với bạn trong năm tới: ngày tròn một năm mất việc, ngày bố tái khám. Đến những ngày đó, một tin nhắn nhỏ: "Nhớ hôm nay bác đi tái khám, có gì nhắn tao nhé." Người được nhớ những ngày như vậy sẽ nhớ người bạn đó rất lâu.
Tự kiểm đơn giản: trong ba tháng qua, mình có mặt ở bao nhiêu chuyện cụ thể của bạn, không tính những tin nhắn chung chung. Một buổi ngồi viện, ba lần đi bộ, một lần chở đi phỏng vấn đã là nhiều hơn những gì phần lớn người quen làm được.
Câu hỏi thường gặp
Bạn thân buồn mà không muốn kể thì có nên hỏi không?
Nên cho bạn biết mình ở đây nhưng không ép kể. Một tin nhắn ngắn kiểu không cần kể gì, chỉ muốn cậu biết mình ở đây, thường giúp bạn mở lòng sau vài ngày hơn là những câu hỏi dồn dập.
Nhắn tin an ủi bạn thân thế nào cho khỏi sáo?
Gọi đúng tên chuyện bạn đang gặp, thừa nhận nó nặng, và nói mình ở đây. Tránh những câu như rồi sẽ ổn hay phải mạnh mẽ lên, vì người buồn nghe thành bị bảo đừng buồn nữa.
Bạn thân mất việc thì giúp được gì?
Hỏi bạn có muốn được giúp không trước, rồi đề nghị việc cụ thể như đọc giúp hồ sơ, giới thiệu một người quen trong ngành, hoặc chỉ rủ đi bộ cho đầu óc nhẹ đi. Đừng tự đi rao tìm việc giùm khi bạn chưa đồng ý.
Có nên kể chuyện của bạn cho nhóm bạn chung biết không?
Không, trừ khi bạn đồng ý. Ai hỏi thì nói bạn đang bận việc nhà và để bạn tự kể. Người đang buồn rất sợ trở thành đề tài bàn tán, kể cả khi mọi người chỉ muốn giúp.
Khi nào nên khuyên bạn gặp chuyên gia tâm lý?
Khi nỗi buồn kéo dài nhiều tuần kèm mất ngủ, bỏ ăn, không ra khỏi nhà, hoặc bạn nói những câu chán sống. Lúc đó nên nhẹ nhàng đề nghị bạn gặp bác sĩ hay chuyên gia tâm lý và xin đi cùng.
An ủi bạn bao lâu thì nên thôi?
Không có hạn cố định, nhưng nhịp có thể giãn dần khi bạn đã ổn hơn. Đừng dừng hẳn sau tuần đầu, vì sau một hai tháng, lúc mọi người đã quên, mới là lúc bạn cần người còn nhớ.