Khi bố mẹ đã mất, anh chị em giữ được thân nếu có người nhận làm chỗ tụ về thay cho nhà bố mẹ, nếu có một nhịp gặp vui không gắn với ngày buồn, và nếu mỗi người chủ động liên lạc trực tiếp với nhau thay vì chờ một ai đó làm cầu nối như bố mẹ từng làm. Rất nhiều nhà nhận ra quá muộn rằng chính bố mẹ là lý do duy nhất khiến anh chị em còn gặp nhau đều đặn.
Tình huống giả định: năm anh chị em, người nhỏ nhất đã ngoài bốn mươi. Mẹ mất ba năm trước, bố mất năm ngoái. Hồi bố mẹ còn, cuối tuần nào cũng có người về, dịp lễ cả nhà đông đủ. Một năm sau khi bố mất, chị P, con thứ ba, nhận ra năm anh chị em chỉ gặp nhau đúng hai lần, cả hai lần đều vào ngày buồn của nhà.
Điều gì biến mất khi bố mẹ không còn
Bố mẹ trong một nhà đông con làm ba việc mà khi còn, ít ai gọi tên. Một là giữ chỗ: nhà bố mẹ là nơi ai về cũng được, không cần hẹn, không cần lý do. Hai là giữ tin: mẹ biết đứa nào đang khó, đứa nào sắp đi xa, rồi kể lại cho đứa kia. Ba là giữ nhịp: bữa cơm cuối tuần, mâm cỗ dịp lễ, cuộc gọi hỏi "chủ nhật này có về không".
Khi bố mẹ mất, cả ba việc đó dừng lại cùng lúc, và không ai được giao. Anh cả nghĩ chị hai sẽ lo, chị hai nghĩ em út ở gần nên em lo, em út thì đang buồn và không biết bắt đầu từ đâu. Một năm trôi qua trong những cuộc điện thoại ngắn hỏi về giấy tờ, về chuyện nhà cửa, rồi im.
Còn một lớp nặng hơn: nỗi buồn của mỗi người khác nhau. Có người khóc nhiều, có người lao vào công việc, có người không muốn nhắc. Anh chị em thấy nhau buồn theo kiểu khác mình, đôi khi hiểu lầm là vô tâm. Bài này không bàn chuyện chia nhà cửa hay giấy tờ, cũng không bàn chuyện cúng giỗ, mà chỉ bàn việc làm sao để năm anh chị em vẫn là một nhà khi bố mẹ không còn giữ giùm.
Ai giữ chỗ tụ về, và giữ thế nào
Chọn một nơi, không nhất thiết là nhà của anh cả. Nơi tụ về nên là nhà rộng rãi nhất, thuận đường nhất, hoặc nhà của người thích nấu nướng, đón khách. Nhà chị P không phải nhà to nhất, nhưng chị thích nấu lẩu và nhà chị ở giữa thành phố.
Nói thẳng là mình nhận, đừng chờ ai giao. Chị P nhắn trong nhóm: "Bố mẹ không còn, em muốn nhà em thành chỗ anh chị em về. Tối thứ bảy cuối tháng nào em cũng nấu lẩu, ai rảnh thì qua, không cần báo trước."
Chia bớt việc của người giữ chỗ. Người giữ chỗ dễ kiệt sức. Mỗi nhà mang một món, người đến sớm phụ nhặt rau, người về muộn phụ rửa bát. Nói rõ từ đầu để không ai thấy mình gánh hết.
Không biến chỗ tụ về thành nơi bàn việc. Chuyện giấy tờ, nhà cửa của bố mẹ cần bàn thì hẹn một buổi khác, đừng đem vào bữa lẩu. Bữa lẩu chỉ để ăn và nói chuyện.
Nếu căn nhà cũ của bố mẹ còn giữ lại, đó cũng là một lựa chọn. Mỗi năm vài lần cả nhà về đó nấu một bữa, mở cửa cho thoáng, ngồi ở hiên như ngày trước. Căn nhà không có người ở vẫn có thể là chỗ gặp, nếu có người chủ động mở cửa.
Tin nhắn và câu nói mẫu trong năm đầu
Năm đầu sau khi bố mẹ mất, ai cũng ngại nhắn vì sợ chạm vào nỗi buồn của người kia. Nhưng im lặng lâu thì khó mở lời lại. Chị P nhắn riêng cho em út, người ít nói nhất nhà: "Út ơi, hôm nay chị đi chợ thấy bán bánh đúc nóng, nhớ hồi mẹ hay mua cho em. Em dạo này ổn không, ngủ được không?" Câu này nhắc mẹ nhẹ nhàng, rồi hỏi thẳng chuyện của em.
Anh cả nhắn trong nhóm, để giữ nhịp mà không nặng: "Anh không giỏi nói, nhưng anh muốn năm anh em mình vẫn gặp nhau đều như hồi bố mẹ còn. Tối thứ bảy cuối tháng anh qua nhà P, anh mang cá kho kiểu mẹ."
Khi một người không đến nhiều lần, đừng trách trong nhóm. Nhắn riêng: "Anh ba ơi, mấy lần rồi không thấy anh. Em không trách đâu, chỉ sợ anh có chuyện. Có gì cần em thì anh bảo, còn không thì lần sau em để phần lẩu cho anh."
Và khi chính mình là người buồn nhiều, muốn rút lui: "Chị ơi, em chưa muốn đi đâu đông người, nhưng em vẫn muốn nghe chuyện cả nhà. Thỉnh thoảng chị gọi em nhé." Nói ra như vậy giúp anh chị em biết đây là lúc của nỗi buồn, không phải là xa nhau.
Những ngày lễ đầu tiên không có bố mẹ
Ngày lễ đầu tiên sau khi bố mẹ mất thường là lúc khó nhất. Ai cũng nhớ những năm trước: mẹ dặn mang gì về, bố ngồi đầu bàn, căn nhà đầy tiếng nói. Năm nay không ai biết nên tụ về đâu, có nên tụ không, tụ thì có buồn quá không. Nhiều nhà vì ngại nên để mỗi nhà ăn riêng, và từ đó thành thói quen.
Chị P nhắn trước ba tuần, để ai cũng kịp sắp lịch: "Lễ này năm anh chị em mình ăn với nhau một bữa ở nhà em nhé. Không cần làm giống hồi bố mẹ, mình ăn đơn giản thôi, miễn là có nhau." Câu "không cần làm giống hồi bố mẹ" gỡ cho mọi người áp lực phải tái hiện một thứ không thể tái hiện.
Trong bữa đó, có thể để một chỗ cho việc nhớ bố mẹ, nhưng đừng để cả bữa xoay quanh nỗi buồn. Anh cả kể một chuyện vui về bố, mọi người cười, rồi câu chuyện tự chuyển sang chuyện con cháu, chuyện công việc. Một vài nhà giữ một món của mẹ trên bàn mỗi năm, như nồi canh măng hay đĩa thịt kho, người nấu thay đổi qua từng năm. Món đó là cách nhắc bố mẹ mà không cần nói thành lời.
Nếu có người không muốn đến vì còn buồn quá, đừng ép. Mang phần ăn đến tận nhà họ hôm sau, ngồi với họ mười lăm phút. Nhiều người kể đó là điều làm họ nhớ mãi về anh chị em mình trong năm đầu.
Chủ động liên lạc trực tiếp, không chờ ai làm cầu nối
Hồi bố mẹ còn, anh chị em biết tin nhau qua mẹ. Mẹ mất, tin tức đứt. Cách duy nhất là mỗi người tự nhận lấy một phần việc mẹ từng làm: chủ động hỏi thăm từng anh chị em, trực tiếp, không qua ai.
Chị P làm một ghi chú trong điện thoại, mỗi anh chị em một dòng: anh cả sắp nghỉ hưu, đang tính chuyện về quê trồng cây; chị hai có cháu nội mới sinh; anh ba công việc đang bấp bênh; em tư hay đau lưng; em út mất ngủ từ khi bố mất. Mỗi tuần chị chọn một người để gọi, gọi mười lăm phút, hỏi đúng chuyện trong ghi chú. Năm tuần là xong một vòng.
Chị không giữ việc này một mình. Chị rủ anh cả làm cùng: anh gọi cho các em trai, chị gọi cho các em gái. Có người cùng làm thì nhịp giữ được lâu, và không ai trong nhà thấy mình chỉ được một người quan tâm. Điều quan trọng chị nhận ra: không ai sinh ra để làm cầu nối, nhưng một nhà cần ít nhất một hai người chịu làm việc đó, và việc đó nhẹ hơn nhiều khi được nói ra và chia cho nhau.
Những điều làm anh chị em rời nhau sau khi bố mẹ mất
Phần lớn xuất phát từ nỗi buồn hoặc mệt, không từ ác ý.
| Tránh | Thay bằng |
|---|---|
| Chỉ gặp nhau vào ngày buồn của nhà | Thêm một nhịp gặp vui, đều, không gắn với ngày nào |
| Đem chuyện giấy tờ, nhà cửa vào bữa ăn chung | Hẹn buổi riêng cho việc đó, bữa ăn chỉ để ăn |
| Trách người buồn theo kiểu khác mình là vô tâm | Hỏi riêng xem người đó đang thế nào |
| Chờ anh cả hay chị cả đứng ra lo hết | Ai có nhà thuận tiện, có sức thì nhận, nói rõ ra |
| Kể lại lời người này nói về người kia | Giữ chuyện riêng của từng người, không chuyển lời |
Cái không cần làm: không cần tổ chức to để chứng tỏ cả nhà còn đoàn kết, không cần ai thay được vai của bố mẹ, không cần mọi người đến đủ mọi lần. Một bữa lẩu có ba người đến vẫn là một bữa giữ nhà.
Tự kiểm sau một năm và những năm sau
Sau một năm, đếm thử: trong năm qua anh chị em gặp nhau bao nhiêu lần không vì ngày buồn? Nếu có vài lần, nhà đã có nhịp mới. Nếu chưa có lần nào, đừng tự trách, năm đầu ai cũng chênh vênh. Bắt đầu từ một bữa nhỏ trong tháng tới.
Để ý từng người trong nhà. Ai lâu không đến, ai ít trả lời, ai vẫn nói về bố mẹ với giọng rất nặng sau nhiều tháng. Nỗi buồn mất bố mẹ có thể kéo dài; nếu một anh chị em mất ngủ kéo dài, bỏ ăn, nói những câu như không muốn sống nữa, ở bên họ, không để họ một mình, và đưa họ đi gặp bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý.
Những năm sau, nhịp gặp sẽ đổi theo đời sống: có người về hưu rảnh hơn, có người lên chức ông bà bận hơn, con cháu các nhà lớn lên. Chỗ tụ về có thể chuyển từ nhà chị P sang nhà một người khác. Điều quan trọng là không để nó biến mất. Nhiều nhà kể rằng mười năm sau khi bố mẹ mất, bữa cơm tháng của anh chị em là thứ làm họ thấy bố mẹ vẫn còn giữ nhà giùm mình, chỉ là theo một cách khác.
Câu hỏi thường gặp
Bố mẹ mất rồi, anh chị em ít gặp nhau thì làm sao để gần lại?
Cần một người nhận làm chỗ tụ về và một nhịp gặp đều, như bữa cơm cuối tháng, không gắn với ngày buồn. Mỗi người chủ động gọi trực tiếp cho từng anh chị em thay vì chờ ai làm cầu nối như bố mẹ từng làm.
Ai nên đứng ra giữ chỗ tụ họp khi bố mẹ không còn?
Không nhất thiết là anh cả hay chị cả. Người có nhà thuận đường, thích nấu nướng và có sức thì nhận, nói rõ ra với cả nhà. Các nhà khác chia bớt việc bằng cách mang món ăn và phụ dọn dẹp để người giữ chỗ không kiệt sức.
Có nên bàn chuyện nhà cửa, giấy tờ của bố mẹ trong bữa họp mặt không?
Không nên. Những chuyện đó cần một buổi riêng, nói rõ mục đích, có ghi lại. Bữa họp mặt chỉ để ăn và nói chuyện, để anh chị em có một chỗ gặp nhau không phải căng thẳng.
Anh chị em buồn theo những cách khác nhau thì nên hiểu nhau thế nào?
Có người khóc nhiều, có người lao vào làm việc, có người không muốn nhắc. Đừng coi cách buồn khác mình là vô tâm. Hỏi riêng từng người đang thế nào và để họ buồn theo cách của họ.
Một anh chị em không chịu đến các buổi tụ họp thì nên làm gì?
Nhắn riêng, không trách trong nhóm, hỏi xem họ có chuyện gì không. Có thể họ đang buồn nhiều hoặc đang có khó khăn riêng. Giữ cửa mở bằng những lời mời nhẹ và gọi riêng hỏi thăm đều.
Mất bố mẹ lâu rồi mà một anh chị em vẫn buồn nặng thì làm sao?
Ở bên người đó nhiều hơn, gọi đều, rủ đi những việc nhẹ. Nếu họ mất ngủ, bỏ ăn kéo dài hay nói những câu tuyệt vọng, đưa họ đi gặp bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý và không để họ một mình.