Anh chị em khác hoàn cảnh kinh tế vẫn gặp nhau thoải mái khi người khá hơn chọn những cách gặp không tốn kém và không phô ra, khi giúp đỡ được làm kín đáo và theo cách người kia chấp nhận được, còn người đang khó thì giữ được một vai cho mình trong quan hệ, không chỉ là người nhận. Ngại nhau hiếm khi do ai coi thường ai, mà do những chi tiết nhỏ: chỗ ăn, món quà, câu chuyện về chuyến đi chơi.
Tình huống giả định: anh L làm ăn khá lên, vừa đổi nhà; em gái M bán tạp hoá nhỏ ở đầu chợ, chồng làm thợ, hai con đang đi học. Hồi nhỏ hai anh em rất thân. Mấy năm gần đây, M ít nhận lời các bữa ăn anh rủ, đến nhà anh thì ngồi một lúc rồi xin về. Anh L thấy em xa dần mà không hiểu vì sao, vì anh chưa từng nói gì làm em buồn.
Người khó hơn ngại cái gì, người khá hơn không nhìn thấy cái gì
Từ phía em M, cái ngại đến từ rất nhiều thứ nhỏ cộng lại. Anh rủ đi ăn ở nhà hàng, M ngại vì không biết có phải góp tiền không, góp thì nặng, không góp thì ngượng. Anh tặng con M chiếc áo đắt, M vừa cảm ơn vừa thấy áy náy vì sinh nhật con anh, M chỉ tặng được món nhỏ. Chị dâu kể chuyện chuyến đi chơi xa, M nghe và cười, nhưng về nhà thấy mình như người ở ngoài.
Từ phía anh L, mọi thứ trông rất bình thường. Anh mời ăn vì muốn gặp em. Anh tặng áo vì thương cháu. Vợ anh kể chuyện đi chơi vì đó là chuyện vui trong nhà. Anh không nhìn thấy rằng mỗi việc đó, với em, là một lần nhắc khoảng cách. Anh chỉ thấy em ít đến, và có lúc nghĩ em ghen tị, rồi tự buồn.
Cả hai không sai, nhưng đều không nói ra. Người khó hơn ngại nói vì nói ra như than nghèo. Người khá hơn không biết để hỏi, mà có biết cũng ngại hỏi vì sợ chạm lòng tự trọng của em. Muốn gỡ thì người khá hơn thường phải chủ động đổi cách gặp trước, vì họ có nhiều lựa chọn hơn. Còn người khó hơn thì cần giữ cho mình một vị trí ngang hàng, không chỉ đứng ở vai người nhận.
Đổi cách gặp: những việc người khá hơn làm được ngay
Anh L thử đổi từ tháng sau, không nói gì nhiều, chỉ làm:
- Gặp ở chỗ của em thay vì ở chỗ của mình. Anh ghé quầy tạp hoá của M buổi trưa vắng khách, ngồi ghế nhựa uống cốc trà đá, nói chuyện nửa tiếng. Ở chỗ của em, em là chủ, em thoải mái hơn.
- Ăn ở chỗ bình dân, gọi theo kiểu ai cũng gọi được, và nói rõ trước "bữa này anh rủ, anh mời" để em không phải lo chuyện góp.
- Ăn ở nhà, mỗi nhà mang một món. Nhà M mang nồi canh chua sở trường, nhà anh mang đĩa gà luộc. Bữa ăn như vậy không ai thấy mình kém.
- Kể chuyện vui của nhà mình ở mức vừa: chuyện con học, chuyện công việc, không kể chi tiết giá cả, chuyến đi chơi đắt, đồ mới mua.
- Quà cho cháu ngang mức em có thể đáp lại, hoặc chuyển sang quà là thời gian: đưa cháu đi bơi một buổi, kèm cháu một môn trong mùa thi.
- Hỏi chuyện tiệm của em như hỏi chuyện một người có nghề: mặt hàng nào bán chạy, khách quen là ai, ngày nào đông. Nhớ và hỏi lại lần sau.
Những việc này nhỏ, không ai phải tuyên bố "từ nay anh em mình bình đẳng". Em M nhận ra sau vài lần, và bắt đầu nhận lời các buổi gặp nhiều hơn.
Câu nói mẫu cho cả hai phía
Anh rủ em đi ăn mà không làm em lo chuyện tiền: "Trưa chủ nhật anh em mình ăn bún ở quán đầu ngõ nhà em nhé, anh mời, lâu lắm không được ăn với em." Câu này chọn chỗ của em, nói rõ ai trả, và nhấn vào việc muốn gặp.
Anh muốn giúp em mà không làm em mất mặt, nói riêng, không trước mặt vợ chồng em hay bố mẹ: "Anh nghe nói đầu năm học hai đứa nhỏ tốn nhiều. Anh để riêng một khoản cho tụi nhỏ, em cứ cầm, khi nào nhà em thong thả thì tính sau, không vội." Câu "tính sau" giúp em nhận mà không thấy mình là người được cho.
Em từ chối khéo một lời mời quá sức mà không đóng cửa: "Anh ơi, tối thứ bảy nhà em kẹt việc tiệm. Hay sáng chủ nhật anh ghé tiệm em uống trà, em có mẻ ô mai mới về." Em đề nghị lại một cách gặp mà mình làm chủ được.
Em nói thật với anh khi đã đủ thân: "Anh đừng tặng tụi nhỏ đồ đắt nữa, em quý lắm nhưng em không đáp lại được, em ngại. Anh đưa tụi nó đi chơi một buổi, tụi nó còn nhớ lâu hơn." Và chị dâu nói với em chồng: "Món canh chua của em cả nhà chị mê, lần sau em dạy chị nấu nhé."
Những dịp dễ chạm khoảng cách và cách đi qua
Có vài dịp trong năm làm chênh lệch lộ ra rõ nhất: sinh nhật các cháu, bữa họp mặt cuối năm ở nhà bố mẹ, lúc cả nhà bàn đi chơi chung, lúc một nhà chuyển nhà mới. Người khá hơn thường không để ý, người khó hơn thì thấy từ một tuần trước và đã bắt đầu lo.
Sinh nhật các cháu: hai nhà có thể thoả thuận một mức quà chung cho các cháu, nói nửa đùa nửa thật trong lúc gặp: "Từ năm nay quà sinh nhật tụi nhỏ mỗi nhà một cuốn sách với một cái bánh thôi nhé, để tụi nó quen quý cái nhỏ." Người khá hơn nói câu này thì người khó hơn nhẹ hẳn mà không phải mở lời.
Bàn đi chơi chung: đừng chọn sẵn nơi rồi báo giá cho cả nhà. Hỏi trước từng nhà riêng xem mức nào hợp, hoặc chọn kiểu đi mà mỗi nhà tự lo phần ăn ở của mình, gặp nhau ở một chỗ chung. Nếu một nhà không đi được, đừng nhắc đi nhắc lại trong nhóm, và khi về thì kể vừa đủ.
Chuyển nhà mới: người chuyển nhà mời anh chị em đến ăn một bữa bình thường, không dẫn đi xem từng phòng, không kể giá. Người được mời mang một món ăn tự nấu thay vì cố mua quà mừng tương xứng. Những dịp như vậy đi qua êm thì cả năm sau gặp nhau đỡ ngại nhiều.
Giúp thế nào cho người kia nhận được
Có lúc người em thật sự cần giúp: con ốm, tiệm ế, chồng mất việc. Cách giúp quyết định quan hệ sau đó.
| Tránh | Thay bằng |
|---|---|
| Đưa tiền trước mặt cả nhà, kể với bố mẹ là mình đã giúp | Đưa riêng, không kể với ai, kể cả với bố mẹ |
| Nhắc lại khoản đã giúp trong một lần cãi nhau | Coi như đã cho, không bao giờ đem ra nói |
| Giúp kèm lời khuyên "phải tính toán lại đi" | Giúp trước, chỉ góp ý khi em hỏi |
| Tự quyết em cần gì rồi mua về | Hỏi em cần gì nhất lúc này, hoặc đưa khoản để em tự lo |
| Từ chối nhận lại bất cứ thứ gì từ em | Nhận món em mang tới, ăn và khen thật lòng |
Chuyện tiền bạc giữa anh chị em có thể to hơn: vay mượn lớn, góp vốn, chuyện chi tiêu cho bố mẹ. Những chuyện đó cần bàn riêng, rõ ràng, có ghi lại; bài này chỉ nói chuyện giữ thân trong những lần gặp và những lần giúp nhỏ.
Khi mình là người đang khó: giữ cho mình một vai
Người đang khó hơn thường rơi vào vai người nhận, và vai đó lâu dần làm mình ngại gặp. Cách thoát không phải là cố tỏ ra khá giả hay từ chối mọi giúp đỡ, mà là tìm cho mình những vai khác trong quan hệ với anh chị em.
Em M có những thứ anh L không có: thời gian buổi trưa, tay nghề nấu canh chua, sự hiểu biết về hàng xóm cũ nơi hai anh em lớn lên, và trên hết là việc ở gần bố mẹ. M bắt đầu mang cho anh những thứ mình có: hũ mắm tự làm, tin tức người quen cũ, một lần kèm cháu con anh học tiếng Việt khi chị dâu đi công tác. Những việc đó không đổi được bằng tiền, và chính vì thế nó đặt hai anh em ngang nhau.
Một điều nữa: đừng tự ghi điểm trong đầu xem ai cho ai bao nhiêu. Anh chị em ruột không phải bạn làm ăn. Khi khá hơn, mình sẽ đỡ lại theo cách của mình. Còn khi thấy mình bắt đầu tránh mặt anh chị em vì tự ti, đó là lúc nên nói một câu thật với họ thay vì im lặng xa dần.
Tự kiểm sau ba tháng và sau một năm
Sau ba tháng, người khá hơn tự hỏi: trong mấy lần gặp gần đây, có lần nào ở chỗ của em, theo kiểu em làm chủ không? Em có nhận lời gặp nhiều hơn không, có tự rủ lại không? Nếu em vẫn né, đừng hỏi "sao em cứ tránh anh", mà thử đổi cách gặp thêm một lần nữa, nhỏ hơn, gần chỗ em hơn.
Người đang khó tự hỏi: mình có mang được gì đến cho anh chị em trong mấy tháng qua không, dù là một món ăn, một tin tức, một buổi trông cháu? Nếu có, mình đang không chỉ ở vai người nhận.
Sau một năm, nhìn lại mối quan hệ không theo tiền: hai anh em có nói chuyện với nhau về chuyện thật không, có gọi cho nhau khi có chuyện vui không. Hoàn cảnh có thể còn chênh rất lâu, có khi đảo ngược sau mười năm. Thứ cần giữ là thói quen gặp nhau ở chỗ cả hai đều thoải mái, và thói quen không để tiền bạc thành chuyện đứng giữa. Anh chị em đã qua được một giai đoạn chênh lệch mà vẫn thân thì thường thân hơn trước.
Câu hỏi thường gặp
Anh chị em giàu nghèo khác nhau thì gặp nhau thế nào cho không ngại?
Người khá hơn nên chọn chỗ gặp bình dân hoặc ở chỗ của người kia, nói rõ ai trả trước khi đi, bớt kể chuyện chi tiêu lớn. Ăn ở nhà, mỗi nhà một món, là cách nhiều nhà thấy dễ chịu nhất vì không ai phải thấy mình kém.
Muốn giúp anh chị em đang khó khăn mà sợ họ tự ái thì làm sao?
Đưa riêng, không kể với ai, nói kiểu khi nào thong thả thì tính sau. Hỏi họ cần gì nhất thay vì tự mua. Sau đó không bao giờ nhắc lại khoản đã giúp, kể cả trong lúc giận.
Mình nghèo hơn anh chị em, thấy tự ti không muốn gặp thì làm sao?
Gặp ở chỗ mình làm chủ được, như ở nhà mình hay chỗ làm của mình. Mang tới những thứ mình có, như món ăn, thời gian, tin tức người quen. Nếu có điều làm mình ngại, nói thẳng với anh chị em một lần thay vì tránh mặt.
Anh chị em khá giả hay tặng quà đắt cho con mình, có nên nói không?
Nên nói nhẹ nhàng khi đủ thân, rằng mình quý nhưng không đáp lại được nên ngại, và gợi ý quà là thời gian như đưa các cháu đi chơi một buổi. Đa số người tặng không biết người nhận ngại, nói ra họ sẽ đổi.
Có nên kể chuyện đi chơi, mua sắm với anh chị em khó khăn hơn không?
Kể chuyện vui là bình thường, chỉ cần ở mức vừa và không đi vào giá cả, chi tiết đắt đỏ. Hỏi lại chuyện của họ nhiều hơn kể chuyện của mình. Để ý nét mặt người nghe, thấy họ lặng đi thì chuyển chuyện.
Vay mượn tiền giữa anh chị em thì giữ tình cảm thế nào?
Khoản lớn thì nói rõ là cho hay cho vay, nếu vay thì ghi lại số tiền và cách trả, dù là anh em ruột. Khoản nhỏ thì coi như cho, không nhắc lại. Mập mờ chuyện này là thứ hay làm anh chị em xa nhau nhất.